ทกรักขสชาดกว่าด้วยผีเสื้อน้ำ

    ช่วยเขียนบทความทางวิชาการ  วิเคราะห์ ทกรักขสชาดก   ในพระไตรปิฎกเล่มที่ 27  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่  19  ขุททกนิกาย  ชาดก ติงสตินิบาตชาดก  ที่ประกอบด้วย  

 ๗. ทกรักขสชาดกว่าด้วยผีเสื้อน้ำ

             [๒๓๗๒] ถ้าผีเสื้อน้ำผู้ตนแสวงหาเครื่องเซ่น ด้วยมนุษย์พึงจับเรือของพระนาง

                          สลากเทวีพระราชชนนีพระนางนันทาเทวีอัครมเหสี พระติขินนกุมารราช-

                          อนุชา ธนุเสขกุมารผู้สหาย เกวัฏพราหมณ์ปุโรหิต มโหสถบัณฑิต และ

                          พระองค์รวมเป็น ๗ ผู้แล่นเรือไปในทะเล พระองค์จะพระราชทาน

                          ใครอย่างไร ให้ตามลำดับแก่ผีเสื้อน้ำ พระเจ้าข้า.

             [๒๓๗๓] ข้าพเจ้าจะให้พระราชมารดาก่อน ให้มเหสี ให้กนิษฐาภาดา ต่อแต่นั้น

                          ไปก็จะให้สหาย ให้พราหมณ์ปุโรหิตเป็นลำดับที่ ๕ ให้ตนเองเป็นที่ ๖

                          มโหสถให้ไม่ได้เลย.

             [๒๓๗๔] ก็พระราชชนนีของพระองค์ เป็นผู้บำรุงเลี้ยงทรงอนุเคราะห์ตลอดราตรี

                          นาน เมื่อฉัพภิพราหมณ์ประทุษร้ายในพระองค์ พระราชมารดาเป็นผู้

                          ฉลาด ทรงเห็นประโยชน์ ทำรูปเปรียบอื่น ปลดเปลื้องพระองค์จาก

                          การถูกปลงพระชนม์ พระองค์จะพระราชทานพระชนนีผู้มีพระทัยคงที่

                          ประทานพระชนม์ชีพให้ ทรงให้เจริญ ณ ระหว่างพระทรวง ทรงพระ

                          ครรภ์นั้นแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

             [๒๓๗๕] พระราชมารดาทรงเป็นเหมือนหญิงสาวทรงเครื่องประดับซึ่งไม่สมควรจะ

                          ประดับ ตรัสสรวลเสเฮฮากะพวกรักษาประตูและพวกฝึกหัดม้า จนเกิน

                          เวลาอันควร อนึ่ง พระราชมารดาของเรา ย่อมส่งทูตทั้งหลายถึงอริราช-

                          ศัตรูเอง ข้าพเจ้าจะให้พระราชมารดาแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอันนั้น.

             [๒๓๗๖] พระนางอุพพรีเทวีผู้ประเสริฐกว่าหมู่สนมนารี มีพระเสาวนีย์น่ารักยิ่งนัก

                          ทรงประพฤติตาม ทรงมีศีลาจารวัตร ดุจเงามีปกติไปตาม ไม่ทรงพิโรธ

                          ง่ายๆ ทรงมีบุญบารมี เฉลียวฉลาด ทรงเห็นประโยชน์ พระองค์จะ

                          พระราชทานพระราชเทวีแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

             [๒๓๗๗] นางอุพพรีนั้นรู้ว่า ข้าพเจ้า ถึงพร้อมด้วยความยินดีในการเล่นอันกระทำ

                          ความพินาศ ก็ขอทรัพย์ที่ข้าพเจ้าให้แก่บุตรธิดาของตนและชายาอื่นๆ

                          ข้าพเจ้ามีความกำหนัดมากก็ให้ทรัพย์ทั้งประณีตและทรามเป็นอันมาก

                          ครั้นสละสิ่งที่สละได้ยากแล้ว ภายหลังก็เศร้าโศกเสียใจ ข้าพเจ้าจะให้

                          นางอุพพรีแก่ผีเสื้อน้ำโดยโทษนั้น.

             [๒๓๗๘] พระกนิษฐาภาดา ทรงบำรุงชาวนาชนบททั้งหลาย ให้เจริญรุ่งเรือง เชิญ

                          พระองค์ผู้ประทับอยู่ ณ ประเทศอื่นมาสู่พระนครนี้ ทรงอนุเคราะห์พระ

                          องค์ ครอบงำพระราชาทั้งหลาย เอาทรัพย์เป็นอันมากมาแต่ราชสมบัติ

                          อื่น เป็นผู้ประเสริฐกว่านายขมังธนูทั้งหลาย ทรงกล้าหาญกว่าผู้มีความ

                          คิดหลักแหลมทั้งหลาย พระองค์จะพระราชทานพระกนิษฐภาดาแก่ผีเสื้อ-

                          น้ำ ด้วยโทษอะไร.

             [๒๓๗๙] กนิษฐภาดาของข้าพเจ้าดูหมิ่นข้าพเจ้าว่า ชาวชนบททั้งหลาย เจริญก็

                          เพราะเขา ข้าพเจ้ากลับมาได้ก็เพราะเขา อนุเคราะห์ข้าพเจ้าครอบงำ

                          พระราชาทั้งหลาย นำเอาทรัพย์เป็นอันมากมาแต่ราชสมบัติอื่น เป็น

                          เลิศกว่านายขมังธนูทั้งหลาย กล้าหาญกว่าผู้มีความคิดหลักแหลมทั้งหลาย

                          ข้าพเจ้านี้เป็นพระราชาเด็กๆ ได้ความสุขก็เพราะเขา อนึ่ง เมื่อก่อน

                          เขามาบำรุงข้าพเจ้าแต่เช้า แต่บัดนี้เขาไม่มาอย่างก่อน ข้าพเจ้าจะให้

                          กนิษฐภาดาแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.

             [๒๓๘๐] พระองค์ประสูติวันเดียวกันกับธนุเสขกุมาร ทั้งสองพระองค์เป็นชาว

                          ปัญจาลนคร เกิดในกรุงปัญจาละ เป็นสหายมีวัยเสมอกัน ธนุเสข-

                          กุมารเป็นผู้ติดตามพระองค์ โดยเสด็จจาริกไปยังชนบทร่วมสุขร่วมทุกข์

                          กับพระองค์ ขวนขวายจัดแจงในกิจทุกอย่างของพระองค์ทั้งกลางวัน

                          กลางคืน พระองค์จะพระราชทานพระสหายแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

             [๒๓๘๑] ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า ธนุเสขกุมารนี้ เป็นผู้หัวร่อต่อกระซิกกับข้าพเจ้า ด้วย

                          ความประพฤติมาแต่ก่อน แม้วันนี้ เขาก็ยังซิกซี้เฮฮาเกินเวลาด้วยกิริยา

                          นั้นอีก ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าจะปรึกษาหารือกันในที่ลับกับนางอุพพรี

                          เทวีบ้าง ข้าพเจ้าไม่ทันเรียกก็เข้ามา มิให้ข้าพเจ้ารู้ตัวก่อน ถึงจะได้รับ

                          อนุญาตให้เข้าเฝ้าได้ไม่กำจัดเวลาและโอกาสก็ตาม ข้าพเจ้าจะให้สหายผู้

                          ไม่มีความละอายแก่ใจ หาความเอื้อเฟื้อมิได้ แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.

             [๒๓๘๒] เกวัฏปุโรหิตเป็นผู้ฉลาดในนิมิตทุกอย่าง รู้เสียงร้องทุกชนิด รู้จบไตรภพ

                          เป็นผู้ฉลาด ในจันทรุปราคาเป็นต้นที่จะเกิดขึ้น รู้ทำนายความฝัน รู้การ

                          ถอยทัพ หรือการรุกเข้าไปต่อสู้ เป็นผู้สามารถรู้โทษหรือคุณในภูมิภาค

                          และอากาศ เป็นผู้รอบรู้ในโคจรแห่งนักษัตร พระองค์จะพระราชทาน

                          เกวัฏพราหมณ์แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

             [๒๓๘๓] ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า อาจารย์เกวัฏลืมตาทั้ง ๒ เพ่งดูข้าพเจ้าแม้ในบริษัท

                          เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงจะให้อาจารย์เกวัฏผู้ร้ายกาจดุจมีคิ้วอันเลิกขึ้นแก่

                          ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.

             [๒๓๘๔] พระองค์เป็นผู้อันอำมาตย์แวดล้อม ทรงครอบครองพสุนธรมหิดล มี

                          สมุทรเป็นขอบเขตดุจกุณฑลแห่งสาคร พระองค์มีมหารัฐซึ่งมีสมุทรทั้ง ๔

                          เป็นขอบเขต ทรงชนะสงครามเสร็จแล้ว มีพระกำลังมาก เป็นเอกราช

                          ในปฐพี มีพระอิสริยยศ ถึงความไพบูลย์ พระสนมนารีจากชนบทต่างๆ

                          ๑๖,๐๐๐ นาง สวมใส่กุณฑลแก้วมณี งามดังเทพกัญญา ดูกรขัตติยราช

                          นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวชีวิตอันสมบูรณ์ด้วยองค์ทั้งปวง อันสำเร็จด้วย

                          สิ่งที่น่าใคร่ทุกอย่าง อันยืนนานอย่างนี้ ของชนทั้งหลายผู้ถึงความสุขว่า

                          เป็นที่รัก เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ตามรักษามโหสถบัณฑิตยอมทรงสละ

                          พระชนมชีพซึ่งแสนยากจะพึงสละได้ ด้วยเหตุหรือว่ากรณีอะไร.

             [๒๓๘๕] ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า จำเดิมแต่มโหสถมาอยู่กับข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าไม่เห็น

                          มโหสถผู้มีปัญญาทำชั่ว แม้แต่สักเล็กน้อยเลย ถ้าแม้ความตายจะพึงมี

                          แก่ข้าพเจ้าเสียก่อนในเวลาหนึ่งมโหสถก็จะพึงยังเหล่าโอรส และนัดดา

                          ทั้งหลายของข้าพเจ้าให้เป็นสุขได้ เพราะมโหสถย่อมมองเห็นประโยชน์

                          ทั้งปวง ทั้งอนาคต ปัจจุบันและอดีต โดยไม่ผิด ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้า

                          จึงจะไม่ให้มโหสถผู้มีการงานอันหาความผิดมิได้แก่ผีเสื้อน้ำ.

             [๒๓๘๖] ท่านทั้งหลายชาวปัญจาลนคร จงฟังราชภาษิตของพระเจ้าจุฬนีพรหมทัตนี้

                          พระองค์ทรงตามรักษามโหสถบัณฑิตถึงกับสู้สละพระชนมชีพ ซึ่งแสน

                          ยากที่จะสละได้ คือ พระเจ้าปัญจาลราชทรงสละชีวิตแห่งชนทั้ง ๖ คือ

                          พระราชชนนี พระอัครมเหสี พระกนิษฐภาดา พระสหาย และ

                          พราหมณ์ กับทั้งพระองค์เองแก่ผีเสื้อน้ำ ปัญญามีประโยชน์ใหญ่หลวง

                          ละเอียดลออมีปกติคิดยังประโยชน์ให้สำเร็จ เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อ

                          กูลในปัจจุบัน และเพื่อความสุขในสัมปรายภพ ด้วยประการฉะนี้แล.

ในปริบทพุทธสันติวิธี: หลักธรรม ประยุกต์ใช้" โดยใช้สาระสำคัญของ ทกรักขสชาดก  ในพระไตรปิฎกเล่มที่ 27  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่  19  ขุททกนิกาย  ชาดก   ติงสตินิบาตชาดก

วิเคราะห์ทกรักขสชาดกในพระไตรปิฎก เล่มที่ 27 พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ 19 ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาตชาดก

1. บทนำ ทกรักขสชาดกเป็นหนึ่งในนิบาตชาดกที่ปรากฏในพระไตรปิฎก ซึ่งกล่าวถึงเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับพระโพธิสัตว์และการตัดสินใจของพระราชาในสถานการณ์ที่ยากลำบาก เรื่องราวนี้เป็นตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นถึงคุณธรรม ความฉลาด และการตัดสินใจที่เกี่ยวข้องกับหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะเรื่องของการให้ความสำคัญกับคุณธรรมของบุคคล มากกว่าความสัมพันธ์ทางสายเลือดหรือสถานะทางสังคม

2. สาระสำคัญของทกรักขสชาดก ทกรักขสชาดกเป็นเรื่องราวของพระราชาที่ต้องตัดสินใจเลือกว่าใครจะถูกสังเวยให้กับผีเสื้อน้ำเมื่อเรือล่มกลางทะเล พระองค์ต้องพิจารณาว่าใครควรเป็นผู้เสียสละก่อน โดยลำดับการตัดสินใจของพระราชามีความเกี่ยวข้องกับคุณสมบัติของแต่ละบุคคล และการกระทำในอดีตของพวกเขา เรื่องนี้สะท้อนถึงหลักธรรมและแนวคิดเรื่องกรรม ความรับผิดชอบ และคุณค่าทางศีลธรรมที่มีอิทธิพลต่อการตัดสินใจของพระราชา

3. การวิเคราะห์ประเด็นสำคัญ

3.1 การตัดสินใจตามหลักกรรม พระราชาใช้หลักกรรมเป็นแนวทางในการพิจารณาว่าใครควรเสียสละก่อน ซึ่งแสดงให้เห็นว่า แม้จะมีความสัมพันธ์ทางสายเลือดหรือความใกล้ชิดทางสังคม แต่กรรมที่แต่ละบุคคลได้กระทำไว้ย่อมมีผลต่อการตัดสินใจ ตัวอย่างเช่น พระราชามีเหตุผลในการตัดสินใจให้พระมารดาเป็นผู้เสียสละก่อน เนื่องจากพระมารดามีพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสม ขณะที่มโหสถบัณฑิตได้รับการยกเว้นจากการสังเวยเพราะเป็นผู้มีปัญญาและมีคุณูปการต่อบ้านเมือง

3.2 บทเรียนทางศีลธรรม

• การให้ความสำคัญกับคุณธรรมมากกว่าสายเลือด: แม้บุคคลจะมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดเพียงใด หากปราศจากคุณธรรมก็อาจถูกมองว่าไม่มีคุณค่าเพียงพอ

• การพิจารณาผลกรรมของบุคคล: กรรมเป็นตัวกำหนดชะตาชีวิตของแต่ละบุคคล และการกระทำในอดีตส่งผลต่ออนาคต

• บทบาทของปัญญาในการแก้ไขปัญหา: พระราชาใช้เหตุผลในการตัดสินใจ ไม่ได้ยึดติดกับอารมณ์หรือความสัมพันธ์ส่วนตัว ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของปัญญาในการแก้ไขปัญหาทางศีลธรรม

4. บทสรุป ทกรักขสชาดกเป็นเรื่องราวที่ให้ข้อคิดเกี่ยวกับหลักกรรมและศีลธรรม โดยเฉพาะในเรื่องของการตัดสินใจและการให้ความสำคัญกับคุณธรรมของบุคคลมากกว่าสถานะหรือความสัมพันธ์ทางสายเลือด เนื้อหาของชาดกนี้ยังสะท้อนถึงหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาในด้านปัญญา ความยุติธรรม และความรับผิดชอบต่อการกระทำของตนเอง ซึ่งยังคงเป็นแนวคิดที่มีคุณค่าในยุคปัจจุบัน