วิเคราะห์ สัมภวชาดก ในพระไตรปิฎกเล่มที่ 27 พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ 19 ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาตชาดก ที่ประกอบด้วย
๕. สัมภวชาดกว่าด้วยคนผู้รุ่งโรจน์ได้เพราะปัญญา
[๒๓๕๒] ดูกรท่านอาจารย์สุจีรตะ เราทั้งหลายได้ราชสมบัติ และความเป็นใหญ่
แล้ว ยังปรารถนาจะได้บุตรคนใหญ่ เพื่อครองแผ่นดินนี้ โดยธรรม
ไม่ใช่โดยอธรรม อธรรมเราไม่พอใจ การประพฤติธรรมเป็นกิจของพระ-
ราชาแท้. เราทั้งหลายจะไม่ถูกนินทาในโลกนี้ และในโลกหน้าด้วยเหตุใด
และจะได้รับเกียรติยศ ในเทวดาและมนุษย์ด้วยเหตุใด. ขอท่านจง
บอกเหตุนั้นๆ แก่เรา ดูกรท่านพราหมณ์ เราปรารถนาจะปฏิบัติตามอรรถ
และธรรม เราถามท่านแล้วขอจงบอกอรรถ และธรรมนั้นด้วยเถิด?
[๒๓๕๓] ข้าแต่พระราชา พระองค์ทรงปรารถนาจะทรงปฏิบัติตามอรรถและธรรมใด
นอกจากวิธูรพราหมณ์แล้ว ไม่มีใครสมควรที่จะชี้แจงซึ่งอรรถและธรรม
นั้นได้.
[๒๓๕๔] ดูกรท่านอาจารย์สุจีรตะ มาเถิดท่าน เราจะส่งท่านไปยังสำนักของวิธูร-
พราหมณ์ ท่านจงนำเอาทองคำแท่งนี้ไปมอบให้ เพื่อรับคำอธิบายอรรถ
และธรรม.
[๒๓๕๕] มหาพราหมณ์ผู้ภารทวาชโคตรนั้น ได้ไปถึงสำนักของวิธูรพราหมณ์แล้ว
เห็นท่านกำลังบริโภคอาหารอยู่ในเรือนของตน.
[๒๓๕๖] พระเจ้าโกรัพยราชผู้เรืองพระยศ ทรงส่งเราให้เป็นทูตมา พระเจ้ายุธิฏฐิละ
ได้ตรัสถามอรรถและธรรม ได้ตรัสแล้วดังกล่าวมา ท่านอาจารย์วิธูร
ข้าพเจ้าถามท่านแล้ว ขอได้กรุณาบอกอรรถและธรรมนั้นด้วย.
[๒๓๕๗] ดูกรพราหมณ์ เราคิดว่า จักกั้นแม่น้ำคงคา แต่ไม่อาจจะกั้นแม่น้ำใหญ่นั้น
ได้ เพราะเหตุนั้น โอกาสนั้นจักมีได้อย่างไร? เมื่อท่านถามถึงอรรถและ
ธรรม เราจึงไม่อาจจะบอกได้. แต่ภัทรการะผู้เป็นบุตรเกิดแต่อกของ
เรามีอยู่ เชิญท่านไปถามอรรถและธรรมกะเธอดูเถิด พราหมณ์.
[๒๓๕๘] มหาพราหมณ์ผู้ภารทวาชโคตรนั้น ได้ไปถึงสำนักของภัทรการะ เห็นท่าน
กำลังนั่งอยู่ในเรือนของตน.
[๒๓๕๙] พระเจ้าโกรัพยาราชผู้เรืองพระยศ ทรงส่งเราเป็นทูตมาพระเจ้ายุธิฏฐิละได้
ตรัสถามอรรถและธรรม ได้ตรัสแล้วดังกล่าวมา ดูกรภัทรการมาณพ
ขอได้กรุณาบอกอรรถและธรรมนั้นแก่เราด้วย.
[๒๓๖๐] ข้าพเจ้าเป็นเหมือนคนทิ้งหาบเนื้อแล้ววิ่งตามเหี้ยไป ถึงจะถูกถามอรรถ
และธรรมก็ไม่อาจจะบอกแก่ท่านได้ ข้าแต่ท่านพราหมณ์สุจีรตะ น้อง
ชายของข้าพเจ้าชื่อว่าสญชัยมีอยู่ เชิญท่านไปถามอรรถและธรรมกะเธอ
ดูเถิด.
[๒๓๖๑] มหาพราหมณ์ผู้ภารทวาชโคตรนั้น ได้ไปถึงยังสำนักของสญชัยกุมาร
ได้เห็นสญชัยกุมารกำลังนั่งอยู่ในบริษัทของตน.
[๒๓๖๒] พระเจ้าโกรัพยราชผู้เรืองพระยศ ทรงส่งเราเป็นทูตมา พระเจ้ายุธิฏฐิละ
ได้ตรัสถามอรรถและธรรม ได้ตรัสแล้วดังกล่าวมา ดูกรสญชัยกุมาร
ขอได้กรุณาบอกอรรถและธรรมนั้นแก่เราด้วย.
[๒๓๖๓] ข้าแต่ท่านสุจีรตพราหมณ์ มัจจุราชย่อมกลืนกินข้าพเจ้าทั้งเช้าและเย็น
ถึงข้าพเจ้าถูกถาม ก็ไม่อาจจะบอกอรรถและธรรมแก่ท่านได้. แต่ว่าน้อง
ชายของข้าพเจ้าชื่อว่าสัมภวะมีอยู่ เชิญท่านไปถามอรรถและธรรมกะเธอ
ดูเถิด.
[๒๓๖๔] ดูกรท่านผู้เจริญ ธรรมนี้น่าอัศจรรย์จริงหนอย่อมไม่พอใจเรา ชนทั้ง ๓ คือ
บิดาและบุตร ๒ คน ไม่มีปัญญารู้แจ้งธรรมนี้เลย. ถูกถามแล้ว ก็ไม่อาจ
จะบอกอรรถและธรรมได้ เด็กถูกถามอรรถและธรรมแล้ว จะรู้ได้
อย่างไรหนอ?
[๒๓๖๕] ดูกรท่านพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจว่าเธอ
เป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จะพึงรู้อรรถและธรรมได้. พระจันทร์
ปราศจากมลทิน โคจรไปในอากาศย่อมสว่างไสวล่วงหมู่ดาวทั้งปวง ใน
โลกนี้ด้วยรัศมี ฉันใด. สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็ก ก็ฉันนั้น ย่อม-
ไพโรจน์ล่วงบัณฑิตทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยปัญญา ท่านยังไม่ได้
ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมาร
แล้วจะพึงรู้อรรถและธรรมได้. ดูกรท่านพราหมณ์ เดือนห้าในคิมหันตฤดู
ย่อมสวยงามยิ่งกว่าเดือนอื่นๆ ด้วยต้นไม้และดอกไม้ ฉันใด. สัมภวกุมาร
แม้ยังเป็นเด็ก ก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ล่วงบัณฑิตทั้งหลาย เพราะประกอบ
ด้วยปัญญา ดูกรท่านพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่ง
เข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จะพึงรู้อรรถและธรรม
ได้ ดูกรท่านพราหมณ์ หิมวันตบรรพตชื่อว่าคันธมาทน์ ดารดาษไปด้วย
ไม้ต่างๆ พรรณ เป็นที่อยู่อาศัยแห่งทวยเทพ ย่อมสง่างามและหอม
ตลบไปทั่วทิศด้วยทิพยโอสถ ฉันใด. สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็ก ก็ฉัน
นั้น ย่อมไพโรจน์ล่วงบัณฑิตทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยปัญญา ดูกร
ท่านพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถามสัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก
ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จะพึงรู้อรรถและธรรมได้. ไฟป่ามีเปลวรุ่งเรือง
ไหม้ลามไปในป่า ไม่อิ่มมีแนวทางดำคุเรื่อยไปมีเปรียงเป็นอาหาร มีควัน
เป็นธง ไหม้แนวไพรสูงๆ เวลากลางคืนสว่างลุกโชนอยู่บนยอดภูเขา
ฉันใด. สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็ก ก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ล่วงบัณฑิต
ทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยปัญญา ดูกรท่านพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถาม
สัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจเธอว่าเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว จะ
พึงรู้อรรถและธรรมได้. ม้าดีจะรู้ได้เพราะฝีเท้า โคพลิพัทธ์จะรู้ได้เพราะ
เข็นภาระไป แม่โคนมจะรู้ได้เพราะน้ำนมดี และบัณฑิตจะรู้ได้เมื่อเจรจา
ฉันใด. สัมภวกุมารแม้ยังเป็นเด็กก็ฉันนั้น ย่อมไพโรจน์ล่วงบัณฑิต
ทั้งหลาย เพราะประกอบด้วยปัญญา ดูกรท่านพราหมณ์ ท่านยังไม่ได้ถาม
สัมภวกุมาร อย่าเพิ่งเข้าใจว่าเธอยังเป็นเด็ก ท่านถามสัมภวกุมารแล้ว
จะพึงรู้อรรถและธรรมได้.
[๒๓๖๖] มหาพราหมณ์ภวรทวาชโคตรนั้น ได้ไปยังสำนักของสัมภวกุมาร เห็นเธอ
กำลังเล่นอยู่นอกบ้าน จึงกล่าวว่า.
[๒๓๖๗] พระเจ้าโกรัพยราชผู้เรืองพระยศ ทรงส่งเราเป็นทูตมา พระเจ้ายุธิฏฐิละ
ได้ตรัสถามอรรถและธรรม ได้ตรัสแล้วดังกล่าวมา ดูกรสัมภวกุมาร
ท่านถูกถามแล้ว ขอจงบอกอรรถและธรรมนั้นเถิด.
[๒๓๖๘] เชิญฟัง ข้าพเจ้าจักแก้ปัญหาแก่ท่านอย่างนักปราชญ์ พระราชาย่อมทรง
ทราบอรรถและธรรมนั้นได้ แต่จักทรงทำตามหรือไม่ ไม่ทราบ?
[๒๓๖๙] ข้าแต่ท่านสุจีรตพราหมณ์ บุคคลผู้ถูกพระราชาตรัสถามแล้ว พึงทูลกิจที่
ควรทำในวันนี้ให้ทำในวันพรุ่งนี้ พระเจ้ายุธิฏฐิละอย่าได้ทรงทำตาม ใน
เมื่อประโยชน์เกิดขึ้น ข้าแต่ท่านสุจีรตะ เมื่อบุคคลถูกพระราชาตรัสถาม
พึงกราบทูลธรรมภายในเท่านั้น ไม่พึงให้เสด็จไปยังหนทางผิด ดุจคน
โง่ไม่มีความคิดฉะนั้น. กษัตริย์ไม่พึงทรงลืมพระองค์ ไม่พึงทรงประพฤติ
อธรรม ไม่พึงทรงข้ามไปในที่มิใช่ท่า ไม่พึงทรงขวนขวายในสิ่งอันไม่
เป็นประโยชน์. กษัตริย์พระองค์ใด ทรงทราบว่าควรจะทำฐานะเหล่านี้
กษัตริย์พระองค์นั้นย่อมทรงพระเจริญทุกเมื่อ ดังพระจันทร์ในสุกรปักษ์
ฉะนั้น. ย่อมเป็นที่รักใคร่ของพระประยูรญาติทั้งหลายด้วย ย่อมทรง
รุ่งโรจน์ในหมู่มิตรด้วย ท้าวเธอมีพระปรีชา เมื่อสวรรคตแล้ว ย่อมเข้า
ถึงโลกสวรรค์.
ในปริบทพุทธสันติวิธี: หลักธรรม ประยุกต์ใช้" โดยใช้สาระสำคัญของ สัมภวชาดก ในพระไตรปิฎกเล่มที่ 27 พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ 19 ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาตชาดก
วิเคราะห์สัมภวชาดกในพระไตรปิฎก
1. บทนำ
สัมภวชาดก เป็นหนึ่งในชาดกที่ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก เล่มที่ 27 พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ 19 ขุททกนิกาย ชาดก ติงสตินิบาตชาดก โดยเนื้อหาของสัมภวชาดกกล่าวถึงคุณค่าของปัญญา และการที่บุคคลสามารถรุ่งเรืองขึ้นได้เพราะปัญญาของตนเอง ซึ่งเป็นหลักธรรมสำคัญในพระพุทธศาสนา บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์เนื้อหาของสัมภวชาดกในเชิงปรัชญา ศีลธรรม และการนำไปประยุกต์ใช้ในสังคมปัจจุบัน
2. โครงเรื่องของสัมภวชาดก
สัมภวชาดกเริ่มต้นด้วยพระเจ้ายุธิฏฐิละ ผู้มีความประสงค์จะปกครองบ้านเมืองโดยธรรม จึงแสวงหาคำแนะนำเกี่ยวกับอรรถและธรรมจากผู้มีปัญญา เมื่อส่งทูตไปยังพราหมณ์สุจีรตะ พราหมณ์ก็แนะนำให้ไปถามวิธูรพราหมณ์ ซึ่งเป็นผู้มีปัญญาสูง แต่กลับปฏิเสธและแนะนำให้ไปถามภัทรการะ ผู้เป็นบุตรของตน จากนั้นจึงส่งต่อไปถึงสญชัย และสุดท้ายไปถึงสัมภวกุมาร ผู้ซึ่งยังเป็นเด็ก แต่ได้รับการยกย่องว่ามีปัญญาเหนือกว่าผู้ใหญ่หลายคน
3. ประเด็นสำคัญในสัมภวชาดก
3.1 คุณค่าของปัญญา
ในชาดกนี้มีการกล่าวถึงความสำคัญของปัญญาเป็นศูนย์กลางของเรื่องราว โดยเฉพาะตอนที่สัมภวกุมารได้รับการยกย่องเหนือกว่าบัณฑิตผู้ใหญ่ แสดงให้เห็นว่าปัญญาไม่ขึ้นอยู่กับวัย แต่ขึ้นอยู่กับความสามารถในการเข้าใจอรรถและธรรม อุปมาที่ใช้เปรียบเทียบสัมภวกุมารกับแสงจันทร์ แสงไฟป่า และต้นไม้ในฤดูร้อน เป็นการเน้นให้เห็นว่าผู้ที่มีปัญญาจะเปล่งประกายเหนือกว่าคนทั่วไป
3.2 ความถ่อมตนของบัณฑิต
แม้ว่าวิธูรพราหมณ์และบุตรของเขาจะเป็นผู้มีปัญญา แต่พวกเขาเลือกที่จะถ่อมตนและส่งต่อคำถามให้ผู้ที่มีความสามารถสูงกว่า เป็นการแสดงให้เห็นถึงคุณธรรมของบัณฑิตที่แท้จริง ซึ่งไม่ยึดมั่นในตนเองแต่ยอมรับว่ามีคนที่มีปัญญาสูงกว่า
3.3 การปกครองโดยธรรม
พระเจ้ายุธิฏฐิละเป็นตัวแทนของผู้นำที่แสวงหาความถูกต้องและต้องการปกครองบ้านเมืองโดยธรรม ซึ่งเป็นแบบอย่างของผู้นำที่ดี แสดงให้เห็นว่าอำนาจควรตั้งอยู่บนหลักธรรม ไม่ใช่บนอธรรม
4. การนำไปประยุกต์ใช้ในปัจจุบัน
4.1 บทเรียนสำหรับผู้นำ
ผู้นำในยุคปัจจุบันสามารถนำแนวคิดจากสัมภวชาดกไปใช้ได้ โดยเฉพาะหลักการปกครองโดยธรรม การแสวงหาปัญญา และการปรึกษาผู้รู้ในการตัดสินใจที่สำคัญ ซึ่งจะช่วยให้การบริหารประเทศหรือองค์กรเป็นไปอย่างมีคุณธรรม
4.2 ความสำคัญของการศึกษาและการพัฒนาปัญญา
สัมภวชาดกสอนให้เห็นถึงคุณค่าของปัญญาเหนือกว่าวัยวุฒิ การศึกษาและการแสวงหาความรู้จึงเป็นสิ่งสำคัญสำหรับทุกคน ไม่ว่าจะเป็นเด็กหรือผู้ใหญ่
4.3 การถ่อมตนและเคารพปัญญาของผู้อื่น
สังคมที่ดีควรเป็นสังคมที่ให้ความสำคัญกับปัญญา และยอมรับว่าคนทุกวัยสามารถเป็นผู้มีปัญญาได้ การเคารพความคิดเห็นของผู้อื่นและการแสวงหาความรู้จากแหล่งที่หลากหลายจะช่วยให้เกิดการพัฒนาอย่างยั่งยืน
5. บทสรุป
สัมภวชาดกเป็นชาดกที่ให้ข้อคิดสำคัญเกี่ยวกับคุณค่าของปัญญา การถ่อมตน และการปกครองโดยธรรม เนื้อหาในชาดกนี้ยังสามารถนำมาประยุกต์ใช้กับสังคมปัจจุบัน โดยเฉพาะในด้านการศึกษา การบริหาร และการพัฒนาตนเองให้เป็นผู้มีปัญญา ซึ่งจะช่วยสร้างสังคมที่มีคุณธรรมและพัฒนาอย่างยั่งยืน
