โสมนัสสชาดก ว่าด้วยการใคร่ครวญก่อนแล้วทำ

    ช่วยเขียนบทความทางวิชาการ  วิเคราะห์  โสมนัสสชาดก ในพระไตรปิฎกเล่มที่ 27  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่  19  ขุททกนิกาย  ชาดก วิสตินิบาตชาดก   ที่ประกอบด้วย  

 ๙. โสมนัสสชาดก ว่าด้วยการใคร่ครวญก่อนแล้วทำ

             [๒๑๖๔] ใครมาตีมาด่าท่านหรือ ทำไมท่านจึงเสียใจ น้อยใจ เศร้าโศกอยู่ วันนี้

                          บิดามารดาของท่านมาร้องไห้กระมัง หรือว่าวันนี้ ใครมารังแกท่านให้นอน

                          เหนือแผ่นดิน?

             [๒๑๖๕] ขอถวายพระพรพระจอมภูมิบาล อาตมภาพดีใจมากที่ได้เห็นมหาบพิตร

                          อาตมภาพเข้ามาอาศัยมหาบพิตร ไม่ได้เบียดเบียนใคร ขอถวายพระพร

                          อาตมภาพถูกพระราชโอรสของมหาบพิตรเบียดเบียน.

             [๒๑๖๖] พวกนายประตู พนักงานตำรวจดาบ และนายเพชฌฆาตทั้งหลาย จง

                          ไปตามวิธีของตนๆ จงไปยังภายในพระราชฐาน ฆ่าเจ้าโสมนัสสกุมาร

                          เสีย แล้วตัดเอาศีรษะมา. ทูตทั้งหลายที่พระราชาสั่งไปได้กราบทูลพระ

                          กุมารว่า ข้าแต่พระขัตติโยรส พระองค์ถูกพระอิศราชบิดาทรงตัดขาดแล้ว

                          พระองค์ต้องโทษถึงประหารชีวิต พระเจ้าข้า.

                          พระราชโอรสนั้นทรงกรรแสงอยู่ ประนมนิ้วทั้งสิบขึ้นอ้อนวอนว่า แม้เรา

                          อยากจะขอเฝ้าพระราชบิดา ผู้เป็นจอมประชาราษฎร์ ขอท่านทั้งหลาย

                          จงนำเราผู้ยังมีชีวิตไปเฝ้าพระราชบิดาเถิด.

                          ทูตทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระราชกุมารแล้ว ได้พาพระราชโอรส

                          ไปเฝ้าพระราชา.

                          ฝ่ายพระโอรส ครั้นเห็นพระราชบิดาจึงกราบทูลไปแต่ไกลว่า ข้าแต่พระ-

                          ราชบิดา ผู้เป็นจอมประชาราชษฎร์ พวกนายประตู พนักงานตำรวจดาบ

                          และเพชฌฆาตทั้งหลาย พากันมาเพื่อจะฆ่าเกล้ากระหม่อมเสีย เกล้า

                          กระหม่อมขอกราบทูลถาม ขอได้ทรงพระกรุณาโปรดบอกเนื้อความนั้น

                          แก่เกล้ากระหม่อม วันนี้ เกล้ากระหม่อมมีความผิดในเรื่องนี้เป็น

                          ประการใดหรือ พระเจ้าข้า?

             [๒๑๖๗] ทิพจักขุดาบสผู้ไม่ประมาท ทำกิจรดน้ำและบำเรอไฟทั้งเวลาเย็นเวลาเช้า

                          ทุกเมื่อ เหตุไร เจ้าจึงเรียกทิพจักขุดาบส ผู้สำรวมอินทรีย์ เป็นพรหมจารี

                          เช่นนั้นว่า คฤหบดี ดังนี้เล่า?

             [๒๑๖๘] ขอเดชะ กุลุปกดาบสผู้นี้ มีสิ่งของเก็บไว้หลายอย่าง คือ ผลสมอพิเภก

                          เผือก มัน และผลไม้ทั้งหลาย กุลุปกดาบส ผู้นี้เป็นผู้ไม่ประมาท เก็บ

                          รักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้ เพราะเหตุนั้น เกล้ากระหม่อมจึงเรียกดาบส

                          นั้นว่าคฤหบดี.

             [๒๑๖๙] ดูกรเจ้าโสมนัสสกุมาร เรื่องนี้เจ้าพูดจริง ดาบสผู้นี้มีสิ่งของเก็บไว้

                          หลายอย่าง ดาบสผู้นี้เป็นผู้ไม่ประมาท เก็บรักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้

                          เพราะฉะนั้น ดาบสผู้นี้จึงชื่อว่า พราหมณคฤหบดี.

             [๒๑๗๐] บริษัททั้งหลายทั้งชาวนิคม และชาวชนบท ที่มาประชุมกันถ้วนทุกคน

                          ขอจงฟังข้าพเจ้า พระราชาผู้เป็นจอมประชาราษฎร์นี้เป็นพาล ได้ฟังคำ

                          ชฎิลโกงแล้วรับสั่งให้ฆ่าเราเสีย โดยหาเหตุมิได้เลย.

             [๒๑๗๑] เมื่อรากยังมั่นคงเจริญงอกงามแผ่ไพศาลอยู่ ไม้ไผ่ที่แตกเป็นกอใหญ่แล้ว

                          ก็แสนยากที่จะถอนให้หมดสิ้นไปได้ ข้าแต่พระราชบิดาผู้เป็นจอมประชา-

                          ราษฎร์ เกล้ากระหม่อมฉันขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ ขอ

                          พระราชทานพระบรมราชานุญาตเกล้ากระหม่อม เกล้ากระหม่อมจักออก

                          บวช พระเจ้าข้า.

             [๒๑๗๒] ดูกรพ่อโสมนัสสกุมาร พ่อจงเสวยโภคสมบัติอันไพบูลย์เถิด อนึ่ง ฉัน

                          จะยกอิสริยยศทั้งหมดให้แก่พ่อ พ่อจงเป็นพระราชาของชาวกุรุรัฐใน

                          วันนี้เถิด อย่าบวชเลย เพราะการบวชเป็นทุกข์.

             [๒๑๗๓] ขอเดชะ บรรดาโภคสมบัติของพระองค์ซึ่งมีอยู่ในราชธานีนี้ สิ่งไรเล่า ที่

                          เกล้ากระหม่อมควรบริโภคมีอยู่หรือ เมื่อชาติก่อนเกล้ากระหม่อมเคย

                          รื่นรมย์ อยู่ในเทวโลก ด้วยรูป เสียง กลิ่น รส และผัสสะทั้งหลาย

                          ที่น่ารื่นรมย์ใจ. ขอเดชะ เกล้ากระหม่อมเคยบริโภคสมบัติมาแล้วใน

                          ไตรทิพย์ เคยมีหมู่นางอัปสรแวดล้อมมาแล้ว เกล้ากระหม่อมมารู้ว่า

                          พระองค์ทรงเขลาอันคนอื่นจะต้องนำไป แล้วจะพึงอยู่ในราชสกุล

                          เช่นนั้นไม่ได้เลย.

             [๒๑๗๔] ดูกรพ่อโสมนัส ถ้าหากว่า ฉันเป็นคนเขลาอันคนอื่นจะต้องนำไป พ่อ

                          จงงดโทษให้แก่ฉันสักครั้งหนึ่งเถิด ถ้าแม้ว่า โทษเช่นนี้จะพึงมีอีก พ่อจง

                          กระทำตามอัธยาศัยเถิด.

             [๒๑๗๕] กรรมที่บุคคลใดไม่พิจารณา ให้ถี่ถ้วนเสียก่อนแล้วทำลงไป ผลชั่วร้าย

                          ย่อมมีแก่บุคคลนั้น เหมือนความวิบัติแห่งยาแก้โรค ฉะนั้น. ส่วนกรรม

                          ที่บุคคลใดพิจารณาถี่ถ้วนก่อนแล้วทำลงไป ผลอันเจริญก็ย่อมมีแก่บุคคล

                          นั้น เหมือนความถึงพร้อมแห่งยาแก้โรค ฉะนั้น. คฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม

                          เป็นคนเกียจคร้าน ไม่ดี บรรพชิตไม่สำรวม ไม่งาม พระราชาไม่ทรง

                          ใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทำลงไป ไม่ดี บัณฑิตมีความโกรธเป็นเจ้าเรือน

                          ก็ไม่ดี ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นอธิบดีแห่งทิศ กษัตริย์ทรงใคร่ครวญเสียก่อน

                          แล้วจึงควรทำ ยังไม่ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วไม่ควรทำ พระเกียรติยศ

                          ของพระราชาผู้ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทำลงไป ย่อมเจริญ. ข้าแต่

                          พระจอมภูมิบาล อิสรชนควรใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงลงอาชญากรรม

                          ที่ทำด้วยความรีบร้อนย่อมให้เดือดร้อน อนึ่ง ความตั้งตนไว้โดยชอบ

                          และประโยชน์ของนรชน ย่อมไม่ตามเดือดร้อนในภายหลัง. แท้จริง

                          ชนเหล่าใด จำแนก แจกแจง (เลือกเฟ้น) แล้ว กระทำกรรมทั้งหลายที่

                          ไม่ตามเดือดร้อนภายหลังในโลก กรรมของชนเหล่านั้น ท่านผู้รู้สรรเสริญ

                          มีความสุขเป็นกำไร อันพระพุทธเจ้าอนุมัติแล้ว. ขอเดชะ ข้าแต่

                          พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน นายประตู ตำรวจดาบ และพวกเพชฌฆาต

                          พากันไปจะฆ่าเกล้ากระหม่อมฉัน พวกนั้นรุมกันฉุดคร่าเกล้ากระหม่อม

                          ฉัน ผู้กำลังนั่งอยู่บนพระเพลาแห่งพระราชมารดามาโดยพลัน. ข้าแต่

                          พระราชบิดา แท้จริง เกล้ากระหม่อมฉันถึงแล้วซึ่งมรณภัยอันเผ็ดร้อน

                          คับแคบ ฝืดเคืองเหลือเกิน วันนี้ เกล้ากระหม่อมฉันได้มีชีวิตอันเป็น

                          ที่รักหวานซาบซึ้งใจ รอดพ้นจากการถูกประหารมาได้แสนยาก จึงน้อม

                          ใจต่อบรรพชาอย่างเดียว.

             [๒๑๗๖] ดูกรสุธรรมาเทวี พ่อโสมนัสสกุมารโอรสของเธอนี้ ยังรุ่นหนุ่ม น่าเอ็นดู

                          วันนี้ ฉันอ้อนวอนเขาไว้ ก็ไม่ได้สมปรารถนา แม้เธอก็ควรจะอ้อนวอน

                          โอรสของเธอดูบ้าง.

             [๒๑๗๗] ดูกรพระลูกรัก เจ้าจงยินดีด้วยภิกขาจาริยวัตรเถิด จงใคร่ครวญในธรรม

                          ทั้งหลายแล้ว ละเว้นบรรพชาของคนมิจฉาทิฏฐิเสียเถิด เจ้าจงวาง

                          อาชญาในสรรพสัตว์ ไม่ถูกติเตียนแล้ว จงเข้าถึงพรหมสถานเถิด.

                          ดูกรสุธรรมาเทวี เธอพูดคำเช่นใด คำเช่นนั้น น่าอัศจรรย์จริงหนอ ฉัน

                          ได้รับทุกข์อยู่แล้ว เธอยังกลับเพิ่มทุกข์ให้อีก ฉันขอร้องเธอให้ช่วย

                          อ้อนวอนลูก เธอกลับสนับสนุนให้โสมนัสสกุมารเกิดอุตสาหะยิ่งขึ้น.

             [๒๑๗๘] พระอริยเจ้าเหล่าใด พ้นวิเศษแล้ว บริโภคปัจจัยอันหาโทษมิได้ ดับรอบ

                          แล้ว เที่ยวไปในโลกนี้ หม่อมฉันไม่อาจจะห้ามโอรสผู้ดำเนินไปตาม

                          มรรคาของพระอริยเจ้าเหล่านั้นได้.

             [๒๑๗๙] ชนเหล่าใด มีปัญญา เป็นพหูสูต ตรึกตรองเหตุการณ์ถี่ถ้วนมาก พระ-

                          นางสุธรรมาเทวีนี้ เป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ปราศจากความโศกเศร้า

                          ได้สดับคำสุภาษิตของชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นควรจะคบหาแท้ทีเดียว.

ในปริบทพุทธสันติวิธี: หลักธรรม ประยุกต์ใช้" โดยใช้สาระสำคัญของ  โสมนัสสชาดก   ในพระไตรปิฎกเล่มที่ 27  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่  19  ขุททกนิกาย  ชาดก   วิสตินิบาตชาดก

บทวิเคราะห์โสมนัสสชาดกในพระไตรปิฎกเล่มที่ 27 พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ 19 ขุททกนิกาย ชาดก วิสตินิบาตชาดก

1. บทนำ โสมนัสสชาดกเป็นหนึ่งในชาดกที่มีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับคุณธรรมของการใคร่ครวญก่อนตัดสินใจทำสิ่งใดสิ่งหนึ่ง โดยปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎกเล่มที่ 27 พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ 19 ขุททกนิกาย ชาดก วิสตินิบาตชาดก ชาดกเรื่องนี้เน้นถึงผลของการกระทำที่เกิดจากความใจร้อน เปรียบเทียบกับการตัดสินใจโดยใช้ปัญญาและความรอบคอบ ซึ่งมีผลกระทบต่อทั้งตนเองและผู้อื่น บทความนี้จะทำการวิเคราะห์ชาดกดังกล่าวในแง่ของเนื้อหา หลักธรรม และข้อคิดที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในปัจจุบัน

2. โครงเรื่องของโสมนัสสชาดก โสมนัสสชาดกกล่าวถึงพระราชาแห่งกุรุรัฐผู้ทรงตัดสินใจโดยไม่ใคร่ครวญให้รอบคอบ โดยทรงรับฟังคำกล่าวหาของชฎิลดาบส และสั่งให้ประหารชีวิตพระโอรสของพระองค์เองคือโสมนัสสกุมาร อย่างไรก็ตาม ก่อนที่พระโอรสจะถูกประหาร ทรงขอเข้าเฝ้าพระราชบิดาและได้แสดงเหตุผลอันชัดแจ้ง ทำให้พระราชาทรงตระหนักถึงความผิดพลาดของพระองค์ และในที่สุดโสมนัสสกุมารตัดสินใจออกบวชแทนที่จะครองราชย์

3. การวิเคราะห์หลักธรรมในโสมนัสสชาดก

1. หลักการใคร่ครวญก่อนตัดสินใจ (โยนิโสมนสิการ)

   • ชาดกเรื่องนี้เน้นให้เห็นว่าการกระทำโดยไม่ใคร่ครวญให้รอบคอบนำไปสู่ความผิดพลาดที่อาจมีผลร้ายแรง เช่น การที่พระราชาทรงเชื่อคำของชฎิลดาบสโดยไม่ไตร่ตรองก่อน

   • ในทางตรงกันข้าม โสมนัสสกุมารแสดงให้เห็นถึงการใช้ปัญญาในการแสดงเหตุผลเพื่อปกป้องตนเองและชี้ให้เห็นถึงความผิดพลาดของพระราชา

2. หลักของการให้อภัยและการกลับใจ (อโหสิกรรม)

   • พระราชาตระหนักถึงความผิดพลาดและแสดงความเสียใจ ซึ่งเป็นตัวอย่างของการยอมรับผิดและเปลี่ยนแปลงตนเองให้ดีขึ้น

   • โสมนัสสกุมารแม้จะถูกกระทำอย่างไม่เป็นธรรม แต่กลับให้อภัยและเลือกทางบวชเพื่อแสวงหาทางพ้นทุกข์แทนที่จะจองเวร

3. อำนาจของปัญญาและการพูดจาด้วยเหตุผล (สัมมาทิฏฐิและสัมมาวาจา)

   • โสมนัสสกุมารใช้เหตุผลและถ้อยคำที่ชัดเจนในการอธิบายให้พระราชาเข้าใจถึงข้อผิดพลาด

   • แสดงให้เห็นว่าอำนาจที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่ตำแหน่งหรืออำนาจทางโลก แต่อยู่ที่ปัญญาและความจริงใจ

4. การประยุกต์ใช้โสมนัสสชาดกในบริบทปัจจุบัน

1. การบริหารและการตัดสินใจ

   • ผู้นำควรมีสติและไตร่ตรองให้รอบคอบก่อนตัดสินใจใด ๆ โดยไม่เชื่อข้อมูลเพียงด้านเดียว

   • ความใจร้อนและการเชื่อคำพูดโดยปราศจากการพิจารณาอาจนำไปสู่ความผิดพลาดร้ายแรง เช่น การบริหารองค์กรหรือการตัดสินใจในภาวะวิกฤติ

2. การให้อภัยและความเมตตา

   • ในสังคมปัจจุบัน ความขัดแย้งสามารถเกิดขึ้นได้ในทุกระดับ ไม่ว่าจะเป็นในครอบครัว องค์กร หรือระดับประเทศ หลักการให้อภัยและการกลับใจมีความสำคัญในการสร้างสังคมที่สงบสุข

3. การศึกษาและการใช้ปัญญา

   • โสมนัสสกุมารเป็นตัวอย่างของผู้ใช้ปัญญาและเหตุผลในการแก้ไขปัญหา ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดของการศึกษาที่ควรมุ่งเน้นให้ผู้เรียนมีทักษะในการคิดวิเคราะห์และการแก้ไขปัญหาอย่างมีเหตุผล

5. บทสรุป โสมนัสสชาดกเป็นชาดกที่ให้ข้อคิดสำคัญเกี่ยวกับการใช้ปัญญาในการตัดสินใจ การให้อภัย และการกลับใจเมื่อทำผิดพลาด เนื้อหาของชาดกสะท้อนให้เห็นถึงอันตรายของการตัดสินใจโดยไม่พิจารณาให้ถี่ถ้วน ซึ่งสามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้ในชีวิตประจำวัน ทั้งในด้านการบริหาร การดำรงชีวิต และการพัฒนาตนเอง หากทุกคนสามารถนำหลักธรรมจากชาดกนี้ไปใช้ในชีวิตจริงได้ ก็จะช่วยส่งเสริมให้เกิดสังคมที่มีเหตุผล เมตตา และสันติสุขมากขึ้น