เพลง: ตั้งอยู่ในธรรม หลักธรรมจากขุททกนิกาย ธรรมบท ธัมมัฏฐวรรค

เพลง: ตั้งอยู่ในธรรม หลักธรรมจากขุททกนิกาย ธรรมบท ธัมมัฏฐวรรค 

[ท่อนที่ ๑]

อย่าตัดสินด้วยความรีบร้อน
อย่าตัดสินด้วยอารมณ์ในใจ
ผู้มีธรรมย่อมพิจารณา
ด้วยปัญญาเที่ยงตรงไม่ลำเอียง

[ท่อนก่อนฮุก]
พูดมากใช่ว่าจะเป็นบัณฑิต
ผมหงอกใช่ว่าจะเป็นเถระ
ศีรษะโล้นใช่ว่าจะเป็นสมณะ
ความสงบต้องเกิดจากใจ

[ท่อนฮุก]
ตั้งอยู่ในธรรม ด้วยใจไม่เบียดเบียน
ตั้งอยู่ในธรรม ด้วยความเพียรและปัญญา
ละริษยา ละโลภะ ละมานะ
ความงามแท้เกิดจากธรรมภายใน

[ท่อนที่ ๒]
ฟังธรรมน้อย แต่เห็นธรรมลึกซึ้ง
ไม่ประมาทในสิ่งที่ได้เรียนรู้
เว้นความชั่วทั้งน้อยและใหญ่
ฝึกตนให้สงบอยู่ทุกเวลา

[ท่อนฮุก]
ตั้งอยู่ในธรรม ด้วยใจไม่เบียดเบียน
ตั้งอยู่ในธรรม ด้วยความเพียรและปัญญา
ละริษยา ละโลภะ ละมานะ
ความงามแท้เกิดจากธรรมภายใน

[ท่อนสะพาน]
ไม่ใช่เพราะวัย ไม่ใช่เพราะวาจา
ไม่ใช่เพราะผ้า ไม่ใช่เพราะรูปกาย
ผู้ใดขจัดมลทินจากใจ
ผู้นั้นย่อมงามด้วยธรรม

[ท่อนจบ]
อริยะคือผู้ไม่เบียดเบียน
มุนีคือผู้รู้และละบาป
ภิกษุคือผู้ดำเนินพรหมจรรย์
ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมเดินทางสู่ความพ้นทุกข์

ธัมมัฏฐวรรค ชี้ “ผู้ตั้งอยู่ในธรรม” ต้องวินิจฉัยอย่างไม่ผลุนผลัน

พระไตรปิฎกเล่ม ๒๕ ธัมมัฏฐวรรค เน้นคุณค่าของธรรมเหนือภาพลักษณ์ คำพูด และวัย ชี้ผู้ตั้งอยู่ในธรรมต้องมีปัญญา ไม่ลำเอียง และไม่เบียดเบียน

พระธรรมคำสอนใน ธัมมัฏฐวรรคที่ ๑๙ แห่งพระสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๗ ขุททกนิกาย ธรรมบท เสนอหลักเกณฑ์สำคัญในการพิจารณาว่า บุคคลใดเป็นผู้ “ตั้งอยู่ในธรรม” โดยไม่ได้ตัดสินจากตำแหน่ง อายุ รูปลักษณ์ หรือจำนวนถ้อยคำที่กล่าว แต่พิจารณาจากการดำรงชีวิตด้วยธรรมและปัญญา

สาระสำคัญเริ่มจากการวินิจฉัยอรรถคดี พระพุทธเจ้าทรงชี้ว่า ผู้ที่ตัดสินเรื่องต่าง ๆ อย่างผลุนผลันไม่ชื่อว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม ขณะที่ผู้มีปัญญาพิจารณาทั้งเรื่องที่เป็นคดีและไม่เป็นคดีอย่างไม่รีบร้อน และวินิจฉัยด้วยความเที่ยงธรรม ย่อมชื่อว่าเป็นผู้คุ้มครองธรรมและเป็นนักปราชญ์

หลักธรรมดังกล่าวสะท้อนว่า ความยุติธรรมต้องอาศัยสติและการพิจารณาอย่างรอบคอบ ไม่ใช่การตัดสินตามอารมณ์ ความลำเอียง หรือความเร่งรีบ

พระพุทธองค์ยังทรงแยก “ความรู้จริง” ออกจาก “การพูดมาก” โดยบุคคลไม่ชื่อว่าเป็นบัณฑิตเพียงเพราะพูดได้มาก ผู้ที่มีความเกษม ไม่มีเวร และไม่มีภัย จึงเป็นผู้ที่ควรเรียกว่าเป็นบัณฑิต ขณะเดียวกัน ผู้ที่ฟังธรรมแม้เพียงเล็กน้อย แต่สามารถพิจารณาเห็นธรรมและไม่ประมาทในการปฏิบัติ ย่อมชื่อว่าเป็นผู้ทรงธรรม

ในเรื่องวัย ธัมมัฏฐวรรคเตือนว่า ผมหงอกไม่ใช่เครื่องยืนยันความเป็นเถระ เพราะผู้มีอายุมากแต่ขาดคุณธรรมอาจเป็นเพียง “ผู้แก่เปล่า” ขณะที่ผู้มีสัจจะ มีธรรม มีความไม่เบียดเบียน มีความสำรวม และมีการฝึกตน ย่อมเป็นผู้ที่มีคุณสมบัติแห่งความเป็นเถระ

เช่นเดียวกับเรื่องความงาม พระพุทธองค์ไม่ได้ทรงให้ความสำคัญกับรูปลักษณ์หรือวรรณะภายนอก หากแต่ทรงชี้ว่า ผู้ที่กำจัดความริษยา ความตระหนี่ และความโอ้อวดได้อย่างเด็ดขาด เป็นผู้มีปัญญาและมีความงามทางคุณธรรม

ความเป็นสมณะก็เช่นกัน มิได้อยู่ที่ศีรษะโล้นหรือเครื่องแต่งกาย หากอยู่ที่การสงบระงับบาปทั้งปวง ทั้งเล็กและใหญ่ ส่วนความเป็นภิกษุก็มิใช่เพียงการดำรงชีวิตด้วยการขอจากผู้อื่น แต่สัมพันธ์กับการประพฤติพรหมจรรย์ การรู้ธรรม และการละบุญและบาปที่เป็นเครื่องผูกพันจิต

ธัมมัฏฐวรรคยังอธิบายคำว่า “มุนี” ว่า มิใช่เพียงผู้เงียบหรือไม่พูด แต่ต้องเป็นผู้มีปัญญา ถือธรรมอันประเสริฐ รู้จักเว้นบาป และเข้าใจโลกอย่างถูกต้อง

ส่วนคำว่า “อริยะ” มิได้หมายถึงผู้มีฐานะหรือชาติกำเนิดสูง แต่หมายถึงผู้ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวง หลักนี้ทำให้คุณค่าของความเป็นมนุษย์ถูกวัดจากการกระทำและคุณธรรมภายใน มากกว่าปัจจัยภายนอก

ตอนท้ายของวรรคเป็นข้อเตือนใจแก่ภิกษุว่า แม้ยังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ ก็ไม่ควรประมาทเพียงเพราะมีศีล มีวัตร เป็นพหูสูต ได้สมาธิ อยู่ในที่สงัด หรือมีความดำริอันดี เพราะคุณธรรมเหล่านี้ยังต้องดำเนินต่อไปจนถึงความสิ้นแห่งอาสวะ

ข้อคิดสำคัญจากธัมมัฏฐวรรคจึงอยู่ที่ “อย่าตัดสินคุณค่าคนจากเปลือกนอก” แต่ให้พิจารณาที่ปัญญา ความประพฤติ ความไม่เบียดเบียน ความสำรวม และการกำจัดกิเลส ขณะเดียวกัน ผู้ปฏิบัติธรรมต้องไม่ประมาทในคุณธรรมที่ตนมี แต่ควรพัฒนาต่อไปจนถึงความหลุดพ้น

แหล่งธรรม: พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๗ ขุททกนิกาย ธรรมบท ธัมมัฏฐวรรคที่ ๑๙ [๒๕/๒๙]

[คำแนะนำเพิ่มเติมเกี่ยวกับการใช้งาน: ตามข้อจำกัดของระบบ AI ในปัจจุบัน การสร้างภาพที่มีตัวอักษรภาษาไทยอาจจะยังมีความคลาดเคลื่อนของตัวสะกดหรือรูปสระอยู่บ้าง หวังเป็นพื้นฐานของการศึกษาและจะพัฒนาให้สมบูรณ์ต่อไป]