เปิดคำถามใหญ่ “พระสงฆ์ไทยควรอยู่เหนือการเมืองจริงหรือ?” ท่ามกลางเลือกตั้ง–ประชามติรัฐธรรมนูญ

การเลือกตั้งทั่วไปวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ซึ่งถูกขนานนามว่าเป็น “การเลือกตั้งสามใบ” ไม่ได้เป็นเพียงการแข่งขันชิง 500 ที่นั่งในสภาผู้แทนราษฎรเท่านั้น หากยังเป็นจุดตัดสำคัญของความสัมพันธ์ระหว่าง รัฐ ศาสนา และอำนาจการเมือง เมื่อการเลือกตั้งเกิดขึ้นพร้อมกับการทำประชามติยกร่างรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ และท่ามกลางสถานการณ์ตึงเครียดชายแดนไทย–กัมพูชา

บริบทดังกล่าวได้ดึง “สถาบันสงฆ์” เข้าสู่ศูนย์กลางของวาทกรรมทางการเมืองอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ พร้อมตั้งคำถามต่อหลักคิดดั้งเดิมที่ว่า “พระสงฆ์ต้องไม่ยุ่งเกี่ยวกับการเมือง” ว่ายังเป็นหลักประกันศรัทธา หรือกำลังกลายเป็นเครื่องมือกดทับสิทธิและปิดช่องตรวจสอบอำนาจรัฐ

ศรัทธาภายใต้เงาการเมือง

ภายใต้รัฐบาลรักษาการที่นำโดยนายอนุทิน ชาญวีรกูล ประเทศไทยกำลังเผชิญวิกฤตศรัทธาทางการเมือง สถาบันการเมืองอ่อนแอ ขณะที่กระแสชาตินิยมถูกปลุกขึ้นมาอย่างเข้มข้น โดยมี “ชาติ” เป็นแกนกลางในการระดมความชอบธรรม

นักวิชาการชี้ว่า การเชื่อมโยงภัยคุกคามด้านความมั่นคงเข้ากับศาสนา ได้เปิดพื้นที่ให้รัฐและพรรคการเมืองบางกลุ่ม ใช้สถาบันสงฆ์เป็นเครื่องมือทางจิตวิทยา ขัดแย้งโดยตรงกับหลักการวางตัวเป็นกลางของพระสงฆ์

พระสงฆ์ไทย: พลเมืองครึ่งใบ?

ในทางกฎหมาย พระสงฆ์ไทยถูกตัดสิทธิเลือกตั้งมาอย่างยาวนาน ด้วยเหตุผลว่าเป็น “ปูชนียบุคคลเหนือความขัดแย้ง” แต่ในทางปฏิบัติ รัฐกลับใช้อำนาจผ่านกฎหมายและมหาเถรสมาคมในการกำกับ ควบคุม และใช้ประโยชน์จากสถาบันสงฆ์เพื่อสร้างความชอบธรรมทางการเมือง

ความย้อนแย้งจึงเกิดขึ้น เมื่อพระสงฆ์สามารถถือครองทรัพย์สิน ทำธุรกรรมทางแพ่ง แต่กลับไม่มีสิทธิร่วมกำหนดอนาคตประเทศ แม้ในประเด็นประชามติรัฐธรรมนูญที่ส่งผลต่อสถานะพระพุทธศาสนาโดยตรง

เลือกตั้ง 2569: เมื่อศาสนากลายเป็นสนามอุดมการณ์

นโยบายหาเสียงของพรรคการเมืองหลักสะท้อนจุดยืนต่อบทบาทพระสงฆ์อย่างชัดเจน

• พรรคประชาชน เสนอการปฏิรูปเชิงโครงสร้าง ตรวจสอบงบสำนักงานพระพุทธศาสนา บัญชีวัดดิจิทัล และการแยกศาสนาออกจากอำนาจรัฐ

• พรรคภูมิใจไทย ใช้แนวทางพุทธศาสนาแบบอุปถัมภ์ เชื่อมวัดกับเครือข่ายการเมืองท้องถิ่น หลีกเลี่ยงการแตะโครงสร้างคณะสงฆ์

• พรรครวมไทยสร้างชาติ และกลุ่มอนุรักษ์นิยม ชูพุทธศาสนาชาตินิยม ผูกความมั่นคงของชาติไว้กับศาสนา พร้อมผลักดันบทลงโทษทางกฎหมายต่อผู้ถูกมองว่า “บ่อนทำลายศาสนา”

“เหนือการเมือง” : หลักการหรือเครื่องมือ?

ฝ่ายสนับสนุนการวางตัวเป็นกลางของพระสงฆ์ เห็นว่าเป็นการรักษาศรัทธา ป้องกันความแตกแยกในคณะสงฆ์ และสกัดการแสวงหาผลประโยชน์ทางการเมือง

แต่ฝ่ายวิพากษ์กลับชี้ว่า หลักการดังกล่าวถูกบังคับใช้แบบสองมาตรฐาน เปิดทางให้รัฐใช้ศาสนาได้ แต่ปิดปากพระสงฆ์ที่ตั้งคำถามต่ออำนาจ นำไปสู่การลิดรอนสิทธิพลเมือง และลดทอนบทบาททางศีลธรรมของศาสนาในสังคมร่วมสมัย

ปมร้อนประชามติรัฐธรรมนูญ

การทำประชามติยกร่างรัฐธรรมนูญใหม่ โดยเฉพาะความเป็นไปได้ในการแก้ไข มาตรา 67 กลายเป็นจุดปะทะสำคัญ ฝ่ายอนุรักษ์นิยมมองว่าเป็น “เกราะคุ้มครองพุทธศาสนา” ขณะที่ฝ่ายปฏิรูปเห็นว่าเป็นช่องทางให้รัฐแทรกแซงกิจการสงฆ์และละเมิดความเป็นกลางทางศาสนา

ทางแยกของพุทธศาสนาไทย

บทวิเคราะห์สรุปว่า สถานะ “ไม่ยุ่งเกี่ยวการเมือง” ของพระสงฆ์ไทย มิได้เป็นเพียงหลักจริยธรรม หากแต่เป็น เครื่องมือทางอำนาจ ที่รัฐใช้ควบคุมสถาบันศาสนาในระยะยาว แม้จะสร้างความสงบในระยะสั้น แต่กลับทำให้ศาสนาพุทธอ่อนแอ ขาดความโปร่งใส และห่างไกลคนรุ่นใหม่

ข้อเสนอสำคัญคือ การเปิดถกเถียงเรื่องสิทธิพระสงฆ์ในการลงประชามติ การลดการครอบงำของรัฐต่อกิจการสงฆ์ และการส่งเสริมบทบาท “พระสงฆ์ผู้นำทางศีลธรรม” ที่กล้าวิพากษ์ปัญหาสังคมอย่างสร้างสรรค์

ท้ายที่สุด การเลือกตั้งปี 2569 จึงไม่ใช่เพียงการเลือกนักการเมือง หากแต่เป็นบททดสอบว่า สังคมไทยพร้อมหรือยังที่จะปลดล็อกศาสนาออกจากการเป็นเครื่องมือของอำนาจ และคืนชีวิตชีวาทางปัญญาให้พุทธศาสนาในโลกการเมืองสมัยใหม่

พลวัตแห่งศรัทธาและอำนาจ: การวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ว่าด้วยสถานะ "เหนือการเมือง" ของพระสงฆ์ไทย ในบริบทการเลือกตั้งทั่วไปและประชามติรัฐธรรมนูญ ปี พ.ศ. 2569

1. บทนำ: ภูมิทัศน์การเมืองไทยภายใต้เงาแห่งกาสาวพัสตร์ ในปี 2569

การเลือกตั้งทั่วไปในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 มิใช่เพียงการแข่งขันเพื่อชิงเก้าอี้ในสภาผู้แทนราษฎรจำนวน 500 ที่นั่งเท่านั้น แต่ถือเป็นจุดเปลี่ยนผ่านทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญที่สุดครั้งหนึ่งของราชอาณาจักรไทย โดยมีบริบทแวดล้อมที่ซับซ้อนอย่างยิ่ง ทั้งจากการที่ต้องจัดการเลือกตั้งควบคู่ไปกับการทำประชามติร่างรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ และสถานการณ์ความตึงเครียดตามแนวชายแดนไทย-กัมพูชาที่ปะทุขึ้นอีกครั้ง สถานการณ์ดังกล่าวได้ปลุกเร้ากระแสชาตินิยมและดึงเอาสถาบันทางศาสนาเข้ามาเป็นใจกลางของวาทกรรมทางการเมืองอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ภายใต้การนำของรัฐบาลรักษาการนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีที่ก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งภายหลังจากวิกฤตการณ์ทางการเมืองที่ส่งผลให้นางสาวแพทองธาร ชินวัตร พ้นจากตำแหน่ง ประเทศไทยกำลังเผชิญกับคำถามที่ท้าทายรากฐานของความสัมพันธ์ระหว่างรัฐและศาสนา: การคงไว้ซึ่งบรรทัดฐานที่ว่า "พระสงฆ์ต้องไม่ยุ่งเกี่ยวกับการเมือง" (Apolitical Sangha) ยังคงเป็นคุณูปการต่อความมั่นคงของชาติและศรัทธาของมหาชน หรือแท้จริงแล้วเป็นเพียงกลไกในการกดทับสิทธิพลเมืองและปิดกั้นการตรวจสอบอำนาจรัฐ

รายงานฉบับนี้มุ่งวิเคราะห์ข้อดีและข้อเสียของสถานะ "เหนือการเมือง" ของพระสงฆ์ไทย โดยใช้กรณีศึกษาจากนโยบายหาเสียงของพรรคการเมืองหลักในการเลือกตั้งปี 2569 ได้แก่ พรรคประชาชน (People's Party), พรรคภูมิใจไทย (Bhumjaithai Party), และพรรครวมไทยสร้างชาติ (United Thai Nation Party) รวมถึงบริบทของการทำประชามติรัฐธรรมนูญที่อาจนำไปสู่การรื้อถอนหรือเสริมความแข็งแกร่งให้กับโครงสร้างอำนาจของคณะสงฆ์ที่มีอยู่เดิม การวิเคราะห์จะครอบคลุมมิติทางประวัติศาสตร์ กฎหมาย รัฐศาสตร์ และศาสนวิทยา เพื่อฉายภาพให้เห็นถึงความย้อนแย้ง (Paradox) และพลวัตที่กำลังขับเคลื่อนสังคมไทยไปสู่ทิศทางใหม่

1.1 บริบททางการเมือง: "การเลือกตั้งสามใบ" และวิกฤตศรัทธา

การเลือกตั้งในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 ถูกขนานนามว่าเป็น "การเลือกตั้งสามใบ" (Three-in-one election) เนื่องจากผู้มีสิทธิเลือกตั้งจะได้รับบัตรลงคะแนนสามใบ: หนึ่งใบสำหรับเลือก ส.ส. เขต, หนึ่งใบสำหรับ ส.ส. บัญชีรายชื่อ, และอีกหนึ่งใบสำหรับการลงประชามติว่าด้วยการยกร่างรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ ความซับซ้อนนี้เกิดขึ้นท่ามกลางสภาวะที่สถาบันทางการเมืองมีความเปราะบางสูง รัฐบาลผสมภายใต้การนำของพรรคภูมิใจไทยต้องเผชิญกับแรงกดดันจากพรรคประชาชน ซึ่งเป็นพรรคฝ่ายค้านที่มีฐานเสียงคนรุ่นใหม่และชูธงการปฏิรูปโครงสร้าง

ในขณะเดียวกัน ความขัดแย้งบริเวณชายแดนไทย-กัมพูชาได้กลายเป็นตัวแปรสำคัญที่ทำให้พรรคการเมืองฝ่ายอนุรักษ์นิยมและชาตินิยมหยิบยกประเด็น "การปกป้องชาติและศาสนา" ขึ้นมาเป็นจุดขายหลัก การเชื่อมโยงภัยคุกคามทางทหารเข้ากับภัยคุกคามทางวัฒนธรรมและศาสนา ได้สร้างสภาวะที่เอื้อต่อการดึงสถาบันสงฆ์เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการระดมสรรพกำลังทางจิตวิทยา (Psychological Mobilization) ซึ่งขัดแย้งโดยตรงกับหลักการที่ว่าพระสงฆ์ควรวางตัวเป็นกลาง

1.2 สถานะ "กึ่งพลเมือง" ของพระสงฆ์ไทย

สถานะทางกฎหมายของพระสงฆ์ไทยในปัจจุบันถือเป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจในทางนิติศาสตร์และรัฐศาสตร์ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (รวมถึงฉบับปี 2560 และฉบับก่อนหน้า) ได้บัญญัติห้ามมิให้พระภิกษุสามเณรใช้สิทธิเลือกตั้ง (Disenfranchisement) การตัดสิทธินี้ตั้งอยู่บนสมมติฐานที่ว่า พระสงฆ์เป็น "ปูชนียบุคคล" ที่ควรลอยตัวอยู่เหนือความขัดแย้งทางโลก อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติ รัฐกลับใช้อำนาจผ่านกฎหมายและมหาเถรสมาคมในการกำกับดูแลและใช้ประโยชน์จากสถาบันสงฆ์ในการสร้างความชอบธรรมทางการเมือง (Legitimacy) ความย้อนแย้งนี้ปรากฏชัดเจนเมื่อพระสงฆ์สามารถครอบครองทรัพย์สินและทำนิติกรรมทางแพ่งได้ แต่กลับถูกปฏิเสธสิทธิขั้นพื้นฐานในการกำหนดอนาคตของประเทศผ่านคูหาเลือกตั้ง

---

2. พัฒนาการทางประวัติศาสตร์และกรอบแนวคิด: จาก "ราชาธรรม" สู่ "นิติรัฐ"

เพื่อที่จะเข้าใจข้อดีและข้อเสียของการที่พระสงฆ์ไม่ยุ่งเกี่ยวกับการเมืองในการเลือกตั้งปี 2569 จำเป็นต้องย้อนกลับไปพิจารณารากฐานทางประวัติศาสตร์ของการผนวกสถาบันสงฆ์เข้ากับรัฐ (State-Sangha Relations)

2.1 การปฏิรูปคณะสงฆ์และการสร้างรัฐสมบูรณาญาสิทธิราชย์

จุดเริ่มต้นของโครงสร้างคณะสงฆ์ไทยสมัยใหม่เกิดขึ้นจากการประกาศใช้พระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ ร.ศ. 121 (พ.ศ. 2445) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กฎหมายฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อรวมศูนย์อำนาจการปกครองสงฆ์ที่เคยกระจัดกระจายอยู่ตามท้องถิ่นให้เข้ามาอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของส่วนกลางและพระมหากษัตริย์ การเปลี่ยนแปลงนี้เป็นการแปลงสถานะของพระสงฆ์จากผู้นำทางจิตวิญญาณอิสระ ให้กลายเป็นกลไกหนึ่งของรัฐราชการ ในการสร้างความเป็นเอกภาพของชาติ (Nation-building) และการกล่อมเกลาพลเมืองให้จงรักภักดี

2.2 วาทกรรม "สองอาณาจักร": อาณาจักรและศาสนจักร

แนวคิดหลักที่ใช้ในการจัดวางตำแหน่งแห่งที่ของพระสงฆ์คือการแบ่งแยกปริมณฑลระหว่าง "อาณาจักร" (Worldly Realm/Anachak) และ "ศาสนจักร" (Religious Realm/Satsanachak) ตามคตินิยมนี้ พระสงฆ์มีหน้าที่ดูแลด้านจิตวิญญาณและศีลธรรม ในขณะที่ฆราวาสและรัฐมีหน้าที่ดูแลด้านการเมืองการปกครอง อย่างไรก็ตาม เส้นแบ่งนี้มักเลือนลางเมื่อรัฐต้องการใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือในการสร้างความมั่นคง เช่น ในยุคสงครามเย็น รัฐบาลทหารได้ใช้พระสงฆ์ (เช่น พระกิตติวุฒโฑ) ในการต่อต้านลัทธิคอมมิวนิสต์ โดยอ้างว่าการฆ่าคอมมิวนิสต์ไม่เป็นบาป ปรากฏการณ์นี้สะท้อนให้เห็นว่า กฎเกณฑ์ "ไม่ยุ่งเกี่ยวการเมือง" มักถูกบังคับใช้อย่างเข้มงวดเฉพาะกับพระสงฆ์ที่มีความคิดเห็นต่อต้านรัฐ แต่กลับผ่อนปรนให้กับพระสงฆ์ที่สนับสนุนรัฐ

2.3 การเคลื่อนไหวของ "พระสงฆ์นักกิจกรรม" (Engaged Buddhism)

ในทางตรงกันข้าม กระแสพุทธศาสนาเพื่อสังคม (Engaged Buddhism) ซึ่งได้รับอิทธิพลจากปัญญาชนอย่าง ส. ศิวรักษ์ และท่านพุทธทาสภิกขุ ได้นำเสนอแนวคิดที่ว่า การเมืองและศาสนาไม่สามารถแยกขาดจากกันได้ หากการเมืองนั้นหมายถึงการจัดการทรัพยากรและความยุติธรรมทางสังคม การนิ่งเฉยต่อความอยุติธรรมทางสังคม (Social Injustice) ถือเป็นการละเลยหน้าที่ของชาวพุทธ การเคลื่อนไหวของกลุ่ม "แก๊งแครอท" หรือพระสงฆ์รุ่นใหม่ในการประท้วงปี 2563-2564 คือการปะทุขึ้นของแนวคิดนี้ ซึ่งท้าทายอำนาจนำของมหาเถรสมาคมและเรียกร้องให้มีการปฏิรูปกฎหมายสงฆ์

---

3. นโยบายหาเสียงเลือกตั้งปี 2569: การปะทะกันของอุดมการณ์ทางศาสนา

การเลือกตั้งปี 2569 นำเสนอสเปกตรัมของนโยบายเกี่ยวกับพุทธศาสนาที่กว้างขวางและแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง สะท้อนถึงจุดยืนต่อบทบาทของพระสงฆ์ในการเมือง

3.1 พรรคประชาชน (People's Party): การปฏิรูปเชิงโครงสร้างและความโปร่งใส (Structural Reform & Transparency)

พรรคประชาชน ซึ่งมีฐานเสียงหลักเป็นคนรุ่นใหม่และชนชั้นกลางในเขตเมือง ได้นำเสนอนโยบายที่มุ่งเน้นการตรวจสอบและถ่วงดุลอำนาจในวงการสงฆ์อย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน

• การปฏิรูปงบประมาณสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ (พศ.): นายณัฐพงษ์ เรืองปัญญาวุฒิ ผู้นำพรรค และ ส.ส. ของพรรค ได้เปิดเผยข้อมูลการใช้งบประมาณของ พศ. ที่มีการจัดสรรเงินอุดหนุนวัดอย่างไม่โปร่งใส โดยบางส่วนถูกโอนเข้าบัญชีส่วนตัวของพระสงฆ์ ซึ่งขัดต่อพระธรรมวินัยและกฎหมาย พรรคเสนอให้มีการรื้อระบบการจัดสรรงบประมาณใหม่ โดยเน้นที่การอุดหนุนด้านการศึกษาและการสาธารณูปโภค แทนการให้เงินสด

• ระบบบัญชีดิจิทัล: พรรคเสนอให้วัดที่มีรายได้หรือเงินบริจาคเกิน 100,000 บาท ต้องเข้าสู่ระบบบัญชีดิจิทัลที่ตรวจสอบได้ เพื่อป้องกันการฟอกเงินและการทุจริต "เงินทอนวัด" นโยบายนี้แม้จะดูเป็นเรื่องการบริหารจัดการ แต่มีนัยทางการเมืองสูงในการลดอิทธิพลของ "เจ้าคุณ" หรือพระผู้ใหญ่ที่มีบารมีทางการเงิน

• จุดยืนต่อประชามติ: พรรคสนับสนุนการยกร่างรัฐธรรมนูญใหม่ทั้งฉบับ ซึ่งฝ่ายอนุรักษ์นิยมตีความว่าอาจนำไปสู่การแก้ไขหมวดศาสนาและลดบทบาทของรัฐในการอุปถัมภ์พุทธศาสนา

3.2 พรรคภูมิใจไทย (Bhumjaithai Party): พุทธศาสนาแบบอุปถัมภ์และเครือข่ายท้องถิ่น (Patronage Buddhism)

ภายใต้การนำของนายอนุทิน ชาญวีรกูล พรรคภูมิใจไทยใช้วัดและเครือข่ายสงฆ์เป็นฐานคะแนนเสียงในระบบ "บ้านใหญ่"

• ยุทธศาสตร์: พรรคเน้นการสนับสนุนโครงการพัฒนาท้องถิ่นผ่านวัด เช่น การสร้างเมรุ ศาลาวัด หรือการจัดงานบุญประเพณี ซึ่งเป็นการผสานผลประโยชน์ระหว่างนักการเมืองท้องถิ่นและเจ้าอาวาส

• ความสัมพันธ์กับคณะสงฆ์: พรรควางตัวเป็น "ผู้ปกป้อง" สถาบันหลักและหลีกเลี่ยงการวิพากษ์วิจารณ์มหาเถรสมาคม ทำให้นโยบายของพรรคได้รับการยอมรับจากพระสงฆ์ฝ่ายอนุรักษ์นิยมที่ต้องการความมั่นคงและงบประมาณสนับสนุนต่อเนื่อง การที่นายอนุทินสามารถขึ้นสู่ตำแหน่งนายกฯ ได้ ส่วนหนึ่งมาจากการประนีประนอมกับกลุ่มอำนาจเก่า ซึ่งรวมถึงเครือข่ายสงฆ์ระดับสูง

3.3 พรรครวมไทยสร้างชาติ (UTN) และกลุ่มอนุรักษ์นิยม: พุทธศาสนาชาตินิยม (Nationalist Buddhism)

กลุ่มพรรคอนุรักษ์นิยม ใช้วาทกรรมที่ผูกโยงความมั่นคงของชาติเข้ากับความมั่นคงของศาสนาอย่างเข้มข้น โดยเฉพาะในบริบทความขัดแย้งชายแดน

• วาทกรรม "ภัยคุกคาม": การรณรงค์หาเสียงมักเน้นย้ำว่า "ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์" กำลังถูกบ่อนทำลายจาก "ลัทธิก้าวร้าว" (ซึ่งหมายถึงฝ่ายเสรีนิยม) และภัยคุกคามจากต่างชาติ

• นโยบาย: เสนอการเพิ่มบทลงโทษทางกฎหมายสำหรับผู้ที่หมิ่นศาสนาหรือบิดเบือนคำสอน และการส่งเสริมบทบาทของพุทธศาสนาในฐานะอัตลักษณ์ของชาติ นโยบายนี้มุ่งดึงดูดฐานเสียงชาวพุทธสายจารีตและกลุ่มพลังเงียบที่กังวลต่อการเปลี่ยนแปลง

ตารางที่ 1: เปรียบเทียบนโยบายและจุดยืนทางศาสนาของพรรคการเมืองหลักในการเลือกตั้ง 2569

มิติการเปรียบเทียบ	พรรคประชาชน (People's Party)	พรรคภูมิใจไทย (Bhumjaithai)	พรรครวมไทยสร้างชาติ (UTN)
อุดมการณ์หลัก	เสรีนิยมก้าวหน้า, แยกศาสนาจากรัฐ (Secularization)	ประชานิยม, อุปถัมภ์นิยม, อนุรักษ์นิยมสายกลาง	อนุรักษ์นิยมขวาจัด, ชาตินิยมศาสนา
นโยบายเด่น	ตรวจสอบงบ พศ., บัญชีวัดดิจิทัล, แก้ไข พ.ร.บ. สงฆ์	สนับสนุนงบพัฒนาวัดท้องถิ่น, ส่งเสริมประเพณี	เพิ่มโทษหมิ่นศาสนา, ปกป้องพุทธศาสนาจากภัยคุกคาม
จุดยืนต่อพระสงฆ์	พระสงฆ์ควรอยู่ภายใต้กฎหมายเดียวกับพลเมือง, ตรวจสอบได้	พระสงฆ์เป็นพันธมิตรในการพัฒนาชุมชน	พระสงฆ์เป็นสัญลักษณ์ความมั่นคงของชาติ
ฐานเสียงเป้าหมาย	คนรุ่นใหม่, ปัญญาชน, กลุ่มพุทธก้าวหน้า	ชาวบ้านในชนบท, เครือข่ายหัวคะแนนท้องถิ่น	กลุ่มอนุรักษ์นิยม, ข้าราชการ, ผู้สูงอายุ

---

4. วิเคราะห์ข้อดีและข้อเสีย: พระสงฆ์ไทยกับการไม่ยุ่งเกี่ยวการเมือง

การกำหนดให้พระสงฆ์ต้องวางตัวเป็นกลางหรือไม่ยุ่งเกี่ยวกับการเมืองมีนัยสำคัญที่ซับซ้อน โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาผ่านเลนส์ของการเลือกตั้งปี 2569 ที่มีความขัดแย้งทางความคิดสูง

4.1 ข้อดีของการที่พระสงฆ์ไม่ยุ่งเกี่ยวการเมือง (The Case for an Apolitical Sangha)

1. การรักษาศรัทธาและความบริสุทธิ์ทางศาสนา (Preservation of Faith & Sanctity) ในสังคมไทย พุทธศาสนิกชนจำนวนมากยังคงคาดหวังให้พระสงฆ์เป็น "นาบุญ" หรือผู้สละทางโลก (Renouncer) การที่พระสงฆ์ลงมาคลุกคลีกับความขัดแย้งทางการเมือง การเลือกข้าง หรือการขึ้นเวทีปราศรัย อาจถูกมองว่าเป็นการแปดเปื้อนด้วยกิเลสทางโลก (Worldly Defilements)

• ในบริบทปี 2569: หากพระสงฆ์แสดงตัวสนับสนุนพรรคการเมืองใดพรรคหนึ่งอย่างชัดเจน ท่ามกลางบรรยากาศการหาเสียงที่ดุเดือดและการสาดโคลน อาจทำให้วัดกลายเป็นพื้นที่ขัดแย้งและเสื่อมศรัทธาจากประชาชนที่มีความเห็นต่าง การวางตัวเป็นกลางจึงช่วยรักษา "พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์" ให้เป็นที่พึ่งทางใจของคนทุกกลุ่ม

2. การป้องกันความแตกแยกภายในสังฆมณฑล (Unity of the Sangha)

คณะสงฆ์ไทยมีการปกครองตามลำดับชั้น (Hierarchy) ที่เข้มงวด การอนุญาตให้พระสงฆ์แสดงออกทางการเมืองได้อย่างเสรีอาจนำไปสู่การแบ่งฝักแบ่งฝ่ายภายในวัดและระหว่างนิกาย (มหานิกาย vs ธรรมยุต) หรือระหว่างวัดในเมืองกับวัดป่า

• บทเรียนจากอดีต: ความขัดแย้งระหว่างกลุ่ม "พุทธะอิสระ" (กปปส.) และ "พระเสื้อแดง" ในทศวรรษที่ผ่านมา แสดงให้เห็นว่าความขัดแย้งทางการเมืองสามารถทำลายเอกภาพของสงฆ์ได้อย่างรุนแรง ในการเลือกตั้ง 2569 ที่มีเดิมพันสูงเรื่องรัฐธรรมนูญ หากไม่มีกฎห้ามยุ่งเกี่ยวการเมือง ความขัดแย้งนี้อาจบานปลายจนยากจะควบคุม

3. การป้องกันการแสวงหาผลประโยชน์ (Prevention of Exploitation) หากพระสงฆ์สามารถยุ่งเกี่ยวกับการเมืองได้ ย่อมเปิดช่องให้นักการเมืองใช้อามิสสินจ้าง เงินบริจาค หรือตำแหน่งสมณศักดิ์ ในการซื้อตัวพระสงฆ์ให้เป็นหัวคะแนน ซึ่งขัดต่อพระวินัยข้อ "อเนสนา" (การหาเลี้ยงชีพในทางที่ไม่สมควร)

• ในบริบทปี 2569: ด้วยงบประมาณหาเสียงและเดิมพันทางการเมืองที่สูงลิ่ว วัดอาจกลายเป็นเป้าหมายหลักในการซื้อเสียงผ่านรูปแบบการ "ทำบุญ" หากไม่มีกฎหมายห้ามไว้

4.2 ข้อเสียของการที่พระสงฆ์ไม่ยุ่งเกี่ยวการเมือง (The Case Against an Apolitical Sangha)

1. สภาวะ "สองมาตรฐาน" และความเป็นกลางจอมปลอม (Hypocrisy & Selective Enforcement) ข้อวิจารณ์ที่รุนแรงที่สุดต่อแนวคิดนี้คือ ในความเป็นจริง "ความเป็นกลาง" ไม่เคยเกิดขึ้นจริง รัฐไทยมักเรียกร้องให้พระสงฆ์เป็นกลางเฉพาะเมื่อพระสงฆ์วิพากษ์วิจารณ์รัฐ แต่เมื่อรัฐต้องการใช้พระสงฆ์เพื่อโฆษณานโยบาย (เช่น โครงการหมู่บ้านศีล 5, การเกณฑ์ทหาร, การปลูกฝังความรักชาติ) พระสงฆ์กลับถูกสนับสนุนให้เข้าร่วมอย่างเต็มที่

• ในบริบทปี 2569: พรรคภูมิใจไทยและพรรครวมไทยสร้างชาติสามารถใช้วัดเป็นฐานเสียงทางอ้อมผ่านโครงการรัฐและพิธีกรรมทางศาสนา โดยไม่ถูกมองว่าผิดกฎหมาย ในขณะที่พระสงฆ์รุ่นใหม่ที่ต้องการอภิปรายเรื่องงบประมาณ พศ. หรือสิทธิมนุษยชน กลับถูกเพ่งเล็งและปิดกั้น

2. การลิดรอนสิทธิพลเมืองและการตัดขาดจากสังคม (Disenfranchisement & Social Disconnection) การห้ามพระสงฆ์ยุ่งเกี่ยวการเมืองนำไปสู่การตัดสิทธิเลือกตั้ง (Disenfranchisement) ซึ่งนักวิชาการบางท่านเรียกว่าเป็นสภาวะ "ตายทางพลเมือง" (Civil Death) พระสงฆ์ไม่มีช่องทางตามระบอบประชาธิปไตยในการสะท้อนปัญหาหรือความต้องการของตนเอง เช่น ปัญหาสุขภาพพระสงฆ์, สวัสดิการในวัยชรา หรือปัญหาที่ดินวัด

• วิกฤตประชามติ 2569: การที่พระสงฆ์ไม่มีสิทธิลงประชามติร่างรัฐธรรมนูญ ทั้งที่มาตรา 67 ในรัฐธรรมนูญส่งผลกระทบโดยตรงต่อวิถีชีวิตและสถานะของพระพุทธศาสนา ถือเป็นความไม่เป็นธรรมอย่างยิ่ง พระสงฆ์ถูกกำหนดชะตาชีวิตโดยฆราวาส โดยไม่มีสิทธิส่งเสียง

3. การลดทอนบทบาททางปัญญาและศีลธรรม (Diminished Moral Leadership) แนวคิด "พุทธศาสนาเพื่อสังคม" (Engaged Buddhism) มองว่าหน้าที่ของพระสงฆ์ไม่ใช่เพียงการประกอบพิธีกรรม แต่คือการชี้ทางสว่างและต่อสู้กับความทุกข์เชิงโครงสร้าง (Structural Suffering) เช่น ความยากจน การกดขี่ และสงคราม การห้ามยุ่งการเมืองทำให้พระสงฆ์ต้องนิ่งเฉยต่อความอยุติธรรม ซึ่งขัดต่อจิตวิญญาณของพระโพธิสัตว์

• ในบริบทปี 2569: ท่ามกลางปัญหาคอร์รัปชันและอาชญากรรมข้ามชาติที่รุมเร้าสังคมไทย เสียงของพระสงฆ์ที่กล้าวิพากษ์วิจารณ์ปัญหาสังคมเหล่านี้กลับแผ่วเบา เพราะกลัวจะถูกกล่าวหาว่า "ยุ่งการเมือง" ทำให้ศาสนาพุทธสูญเสียความเกี่ยวข้อง (Relevance) กับโลกสมัยใหม่

---

5. ประเด็นเฉพาะ: ประชามติรัฐธรรมนูญ 2569 และมาตรา 67

การทำประชามติในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 เป็นประเด็นที่มีความอ่อนไหวสูงต่อวงการสงฆ์ คำถามประชามติที่ว่า "ท่านเห็นชอบหรือไม่ที่จะให้มีการจัดทำรัฐธรรมนูญฉบับใหม่" ถูกตีความโดยกลุ่มปกป้องพุทธศาสนา (Buddhism Protection Center of Thailand - BPCT) และกลุ่มชาตินิยม ว่าเป็นความเสี่ยงที่จะนำไปสู่การยกเลิกมาตรา 67 ของรัฐธรรมนูญปี 2560

มาตรา 67 บัญญัติว่า: "รัฐพึงอุปถัมภ์และคุ้มครองพระพุทธศาสนา... และต้องมีมาตรการและกลไกในการป้องกันมิให้มีการบ่อนทำลายพระพุทธศาสนาไม่ว่าในรูปแบบใด..."

• ฝ่ายอนุรักษ์นิยม: มองว่ามาตรานี้คือ "เกราะป้องกัน" ศาสนาพุทธจากการถูกรุกรานโดยศาสนาอื่นหรือลัทธิฆราวาสนิยม (Secularism) การลงมติรับร่างรัฐธรรมนูญใหม่อาจทำให้เกราะนี้หายไป จึงมีการระดมพระสงฆ์และชาวพุทธให้ "โหวตโน" หรือคัดค้านการแก้รัฐธรรมนูญ

• ฝ่ายปฏิรูป (พรรคประชาชน): มองว่ามาตรา 67 ให้อำนาจรัฐแทรกแซงกิจการสงฆ์มากเกินไป และสร้างความไม่เท่าเทียมกับศาสนาอื่น การร่างรัฐธรรมนูญใหม่คือโอกาสในการสร้าง "รัฐฆราวาส" (Secular State) ที่เป็นกลางทางศาสนาอย่างแท้จริง ซึ่งจะดีต่อพระพุทธศาสนาในระยะยาว เพราะศาสนาจะเติบโตด้วยศรัทธา ไม่ใช่อำนาจรัฐ

---

6. บทสรุปและข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย

การวิเคราะห์สถานะ "ไม่ยุ่งเกี่ยวการเมือง" ของพระสงฆ์ไทยผ่านแว่นขยายของการเลือกตั้งปี 2569 ชี้ให้เห็นว่า หลักการนี้ไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงกรอบทางจริยธรรม แต่เป็น "เครื่องมือทางการเมือง" ที่ฝ่ายรัฐและชนชั้นนำใช้เพื่อควบคุมสถาบันสงฆ์ให้อยู่ในระเบียบและรับใช้เป้าหมายของรัฐ (Nation-State Goals) ในขณะเดียวกันก็ปิดกั้นเสียงเรียกร้องการปฏิรูปจากภายในวงการสงฆ์เอง

ข้อดีของการวางตัวเป็นกลางนั้นชัดเจนในแง่ของการรักษาภาพลักษณ์และความสงบเรียบร้อยในระยะสั้น แต่ข้อเสียในระยะยาวคือการทำให้สถาบันสงฆ์อ่อนแอลงเรื่อยๆ ทั้งจากการขาดการตรวจสอบ (จนเกิดวิกฤตศรัทธาเรื่องเงินทอนวัด) และการขาดการเชื่อมโยงกับปัญหาสังคมสมัยใหม่ จนทำให้คนรุ่นใหม่หันหลังให้วัด

ข้อเสนอแนะ (Recommendations)

1. การทบทวนสิทธิทางการเมืองของพระสงฆ์: รัฐควรเปิดพื้นที่ให้มีการถกเถียงเรื่องสิทธิในการลงประชามติ (Referendum Rights) ของพระสงฆ์ ในประเด็นที่ส่งผลกระทบต่อศาสนาโดยตรง เพื่อให้พระสงฆ์มีส่วนร่วมกำหนดชะตากรรมของตนเองตามครรลองประชาธิปไตย โดยไม่ต้องเข้าสู่การเมืองแบบพรรค

2. การแยกศาสนาจากอำนาจรัฐ (Decoupling): พรรคการเมืองควรผลักดันนโยบายลดอำนาจรัฐในการแทรกแซงกิจการสงฆ์ เช่น การเลิกสมณศักดิ์ที่แต่งตั้งโดยรัฐ หรือการให้อิสระวัดในการบริหารจัดการตนเอง ภายใต้กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ที่ตรวจสอบได้ ซึ่งจะช่วยลดแรงจูงใจให้พระสงฆ์ต้องวิ่งเต้นเข้าหาอำนาจการเมือง

3. ธรรมาภิบาลสงฆ์ (Sangha Governance): นโยบาย "ระบบบัญชีดิจิทัล" ของพรรคประชาชน เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีในการสร้างความโปร่งใส แต่ต้องดำเนินการด้วยความระมัดระวังและเคารพในพระธรรมวินัย เพื่อไม่ให้ถูกมองว่าเป็นการคุกคาม

4. บทบาทพุทธศาสนาเพื่อสังคม: สังคมไทยควรส่งเสริมให้พระสงฆ์มีบทบาทในการเป็น "ผู้นำทางศีลธรรม" ที่กล้าวิพากษ์วิจารณ์ปัญหาสังคม (Social Critic) ได้อย่างสร้างสรรค์ โดยไม่ถูกตีตราว่ายุ่งการเมือง ดังเช่นแบบอย่างของท่านพุทธทาสภิกขุ หรือ ส. ศิวรักษ์

ท้ายที่สุด การเลือกตั้ง 2569 จะเป็นบททดสอบสำคัญว่า สังคมไทยพร้อมที่จะ "ปลดล็อก" พระสงฆ์จากพันธนาการทางการเมืองแบบจารีต เพื่อให้พุทธศาสนากลับมามีชีวิตชีวาและเป็นพลังทางปัญญาในการนำพาประเทศข้ามพ้นวิกฤตความขัดแย้งได้หรือไม่