พลิกหน้าประวัติศาสตร์ไท: งานวิจัยใหม่ชี้รากพุทธศาสนาฝังลึกในวัฒนธรรม “ข้ามไห้–ปุด” ก่อนยุคสุโขทัยกว่าพันปี

งานศึกษาทางมานุษยวิทยาและประวัติศาสตร์ศาสนาชิ้นสำคัญของ David Holm กำลังสั่นคลอนกรอบคิดกระแสหลักเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างพุทธศาสนากับกลุ่มชาติพันธุ์ไทในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเสนอว่า ร่องรอยพุทธศาสนาได้หยั่งรากในกลุ่มผู้พูดภาษาตระกูลไท-กะไดมาตั้งแต่เกือบสองพันปีก่อน ไม่ใช่เพิ่งเริ่มต้นในยุคสุโขทัยหรือล้านนาอย่างที่เคยเข้าใจกัน

หัวใจของข้อค้นพบนี้อยู่ที่การวิเคราะห์คำว่า “ปุด” (Put/Pât) และพิธีกรรม “ข้ามไห้” (Khảm Hải) ซึ่งปรากฏในวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์จ้วง ไต่ และนุง บริเวณเขตภูเขาหินปูนทางตอนใต้ของจีนและตอนเหนือของเวียดนาม

---

“ปุด” จากพุทธ: ร่องรอยเสียงโบราณที่ย้อนไปถึงยุคฮั่น

หนึ่งในหลักฐานที่ทรงพลังที่สุดคือคำว่า “ปุด” ซึ่งใช้เรียกนักบวชหรือผู้ประกอบพิธีกรรมในชุมชนไทตอนเหนือ งานนิรุกติศาสตร์พบว่า คำนี้สัมพันธ์กับอักษรจีน 佛 (พระพุทธเจ้า) ซึ่งในภาษาจีนยุคฮั่นตอนปลายออกเสียงใกล้เคียง /but/

เมื่อเสียงดังกล่าวถูกยืมเข้าสู่ระบบภาษาไท-กะได จึงกลายรูปเป็น “ปุด” หรือ “ป้าต” และยังคงรักษาร่องรอยเสียงโบราณไว้ได้อย่างน่าทึ่ง นักวิชาการชี้ว่า นี่คือหลักฐานเชิงประจักษ์ว่ากลุ่มไทบางส่วนรับแนวคิด “พุทธ” ตั้งแต่ก่อนการแพร่ขยายของเถรวาทแบบลังกาวงศ์หลายศตวรรษ

น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือ การใช้อักษรจีนรูปแผลง 仸 เขียนคำเรียกตำแหน่ง “ปุด” และ “แถน” (เทพฟ้าสูงสุดของไท) สะท้อนการหลอมรวมระหว่างคติพุทธกับศาสนาผีพื้นบ้าน จนเกิดปรากฏการณ์ที่นักมานุษยวิทยาเรียกว่า “คนทรงเจ้าผู้รู้หนังสือ” (Literate Shamanism) — หมอผีที่ใช้คัมภีร์และตัวบทอักษรควบคู่กับพิธีกรรมเข้าทรง

---

“ข้ามไห้” กับจักรวาลเขาพระสุเมรุ

อีกหนึ่งปริศนาที่งานวิจัยนี้คลี่คลายคือพิธีกรรม “ข้ามไห้” หรือ “การข้ามทะเล” ซึ่งปรากฏในบทสวดของหมอผีบนพื้นที่ภูเขาห่างทะเลหลายร้อยกิโลเมตร

คำอธิบายไม่ได้อยู่ที่ภูมิศาสตร์กายภาพ หากแต่อยู่ในจักรวาลวิทยาแบบอินเดีย โดยเฉพาะคติ Mount Meru (เขาพระสุเมรุ) ที่ล้อมรอบด้วยมหาสมุทรหลายชั้น การเดินทาง “ข้ามทะเล” จึงเป็นสัญลักษณ์ของการเดินทางทางจิตวิญญาณของหมอผี เพื่อเข้าเฝ้าเทพแถนหรือข้ามภพภูมิ

องค์ประกอบในพิธี เช่น กระพรวนโลหะ โซ่เสียงกังวาน และเครื่องตั้งบูชารูปแบบมณฑล ยังมีความสอดคล้องกับพิธีกรรมแบบวัชรยาน โดยเฉพาะชุด “วัชระและกระดิ่ง” ที่ใช้ในพุทธศาสนาทิเบต สะท้อนการรับแม่พิมพ์พิธีกรรมจากอินเดียแล้วผสานกับชั้นหินฐานความเชื่อดั้งเดิมของไทอย่างแนบเนียน

---

ยาวจี๋: ประตูทะเลแห่งอารยธรรม

บริบททางประวัติศาสตร์ชี้ว่า พื้นที่ที่ชาวจีนโบราณเรียกว่า Jiaozhi (เจียวจื่อ/ยาวจี๋) บริเวณอ่าวตังเกี๋ย คือศูนย์กลางการค้าทางทะเลสำคัญในยุคราชวงศ์ฮั่น ก่อนเมืองกว่างโจวจะรุ่งเรือง

เส้นทางสายไหมทางทะเลไม่เพียงลำเลียงสินค้า แต่ยังนำพาพราหมณ์ พระภิกษุ และคัมภีร์จากอินเดียเข้าสู่แผ่นดินใหญ่ พุทธศาสนาแบบมหายานและลี้ลับจึงหยั่งรากในภูมิภาคนี้ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษแรก ก่อนที่เถรวาทแบบลังกาวงศ์จะแผ่ขยายลงสู่รัฐไทในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา

หลักฐานจารึกในถ้ำภูเขาหินปูนที่กว่างซี เช่น บันทึกเกี่ยวกับการบูชาพระอรหันต์ในศตวรรษที่ 10–11 ตอกย้ำว่าพื้นที่ภูเขาเหล่านี้เคยเป็นศูนย์กลางพุทธศาสนาแบบมหายาน-วัชรยาน และต่อมาถูกหลอมรวมเข้ากับลัทธิคนทรงพื้นเมือง

---

เขียนประวัติศาสตร์ไทใหม่

รายงานวิจัยสรุปว่า กลุ่มชาติพันธุ์ไทไม่ได้เป็นเพียง “ผู้รับ” อารยธรรมจากภายนอกเมื่ออพยพลงใต้ แต่เป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายการค้าและการแลกเปลี่ยนทางปัญญาระดับภูมิภาคตั้งแต่ยุคฮั่น

“ข้ามไห้” และ “ปุด” จึงเปรียบเสมือนฟอสซิลทางวัฒนธรรมที่มีชีวิต บ่งชี้ถึงกระบวนการหลอมรวม (Syncretism) อันซับซ้อน ระหว่างพุทธศาสนาแบบมหายาน-วัชรยาน ลัทธิเต๋า และลัทธิผีบรรพชน

ภาพประวัติศาสตร์ใหม่ที่ปรากฏ คือความเป็นไทซึ่งก่อรูปขึ้นจากการต่อรองทางอำนาจ ความรู้ และศาสนาตลอดกว่าสองพันปี มิใช่เพียงผลผลิตของการรับเถรวาทในยุครัฐจารีต หากแต่เป็นรากเหง้าลึกที่เชื่อมโยงภูเขาหินปูนแห่งกว่างซี อ่าวตังเกี๋ย และจักรวาลเขาพระสุเมรุเข้าด้วยกันในโครงสร้างความเชื่อเดียว

นักวิชาการชี้ว่า การทำความเข้าใจรากฐานนี้ ไม่เพียงช่วยเติมเต็มช่องว่างทางประวัติศาสตร์พุทธศาสนาในเอเชียอาคเนย์ แต่ยังเปิดมุมมองใหม่ต่ออัตลักษณ์ไทในฐานะผู้ร่วมสร้างอารยธรรม ไม่ใช่เพียงผู้สืบทอดจากภายนอก.

พุทธศาสนากับกลุ่มชาติพันธุ์ไทในมิติประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม: ร่องรอยจาก "ข้ามไห้" และ "ปุด"

1. บทนำ: ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ไทกับพุทธศาสนาในมิติใหม่

การศึกษาประวัติศาสตร์และมานุษยวิทยาศาสนาในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กระแสหลัก มักสร้างกรอบความเข้าใจที่ผูกโยงกลุ่มผู้พูดภาษาตระกูลไท-กะได (Tai-Kadai) เข้ากับพุทธศาสนานิกายเถรวาทแบบลังกาวงศ์ โดยถือเป็นปรากฏการณ์ทางวัฒนธรรมที่เกิดขึ้นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 ถึง 19 ควบคู่ไปกับการก่อตั้งรัฐจารีต เช่น อาณาจักรสุโขทัย ล้านนา และล้านช้าง กรอบคิดประวัติศาสตร์นิพนธ์ดังกล่าวได้สร้างวาทกรรมที่แบ่งแยกอย่างชัดเจนระหว่าง "พุทธศาสนา" (Buddhism) ในฐานะศาสนาที่เป็นทางการซึ่งรัฐไทรับผ่านอารยธรรมมอญ (ทวารวดี) และอาณาจักรขอม กับ "ลัทธิถือผี" (Animism) ในฐานะความเชื่อดั้งเดิมของชนเผ่าที่ถูกมองว่าล้าหลังกว่า ภายใต้ทัศนะนี้ วัฒนธรรมไทจึงมักถูกอธิบายว่าเป็นผลผลิตของการผสมผสานระหว่างประเพณีไทดั้งเดิมกับอิทธิพลของอินเดีย มอญ และขอม โดยมีพุทธศาสนาเถรวาทเป็นแกนกลางของรัฐศาสตร์และสถาปัตยกรรม ทว่าข้อสมมติฐานนี้กำลังถูกท้าทายอย่างหนักจากการค้นพบทางมานุษยวิทยาเชิงลึกในกลุ่มชาติพันธุ์ไทที่อาศัยอยู่บริเวณพรมแดนตอนใต้ของจีนและตอนเหนือของเวียดนาม ซึ่งเป็นกลุ่มที่ไม่ได้นับถือพุทธศาสนาเถรวาทในปัจจุบัน แต่กลับเก็บรักษาร่องรอยของพุทธศาสนายุคโบราณไว้ในโครงสร้างความเชื่อพื้นถิ่นอย่างน่าอัศจรรย์

งานวิจัยชิ้นสำคัญที่สร้างแรงสั่นสะเทือนต่อกระบวนทัศน์เดิมคืองานศึกษาของ David Holm ที่ได้ทำการสำรวจภาคสนามและวิเคราะห์ตัวบทพิธีกรรมทางศาสนาของกลุ่มชาติพันธุ์จ้วง (Zhuang) ไต่ (Tày) และนุง (Nùng) ในเขตปกครองตนเองกว่างซีจ้วงของจีนและพื้นที่ตอนเหนือของเวียดนาม การศึกษาของ Holm ชี้ให้เห็นถึงความเชื่อมโยงที่ซ่อนเร้นทว่าหยั่งรากลึกระหว่าง "แม่พิมพ์พิธีกรรมแบบอินเดีย" (Indic Ritual Templates) กับ "ชั้นหินฐานทางความเชื่อแบบคนทรงเจ้าในเอเชียตะวันออก" (Shamanic Substratum in Eastern Asia) สิ่งที่เหนือความคาดหมายที่สุดคือการค้นพบร่องรอยของอิทธิพลจากพุทธศาสนาในยุคเริ่มแรกและอารยธรรมอินเดียที่แฝงตัวอยู่ผ่านคำศัพท์ โครงสร้างพิธีกรรม และคัมภีร์พื้นบ้านที่สืบทอดกันมานับพันปี ซึ่งเป็นระยะเวลาที่ยาวนานกว่าการรับพุทธศาสนาเถรวาทของรัฐไทในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาถึงกว่าหนึ่งสหัสวรรษ

รายงานการวิจัยฉบับนี้มุ่งเน้นการวิเคราะห์เชิงลึกเพื่อรื้อถอนและประกอบสร้างความเข้าใจใหม่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ไทกับอารยธรรมอินเดีย โดยใช้กรณีศึกษาหลักสองประการ ได้แก่ ร่องรอยทางภาษาและคติความเชื่อในคำว่า "ปุด" (Put/Pât) ซึ่งกลายรูปมาจากคำว่าพุทธ และการวิเคราะห์พิธีกรรม "ข้ามไห้" (Khăm Hải) หรือการข้ามทะเล อันเป็นพิธีกรรมเชิงสัญลักษณ์ที่เต็มไปด้วยรหัสยะทางจักรวาลวิทยาแบบเขาพระสุเมรุ (Mount Meru Cosmology) หลักฐานเหล่านี้ไม่เพียงแต่บ่งชี้ถึงการรับเอาแนวคิดทางศาสนาจากภายนอกมาปรับใช้แบบผิวเผิน (Assimilation) แต่ยังสะท้อนถึงกลไกการหลอมรวมทางวัฒนธรรม (Syncretism) ที่มีความสลับซับซ้อนอย่างยิ่ง ซึ่งผสานเอาความรู้ทางตัวอักษรของนักบวชพุทธมหายาน วัชรยาน และแนวทางของลัทธิเต๋า เข้ากับระบบความเชื่อดั้งเดิมของหมอผีพื้นบ้าน จนเกิดเป็นปรากฏการณ์ทางมานุษยวิทยาที่เรียกว่า "คนทรงเจ้าผู้รู้หนังสือ" (Literate Shamanism)

เพื่อที่จะทำความเข้าใจปรากฏการณ์มิติใหม่นี้อย่างถ่องแท้ จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องบูรณาการความรู้จากหลากหลายสาขาวิชา ทั้งนิรุกติศาสตร์ประวัติศาสตร์ (Historical Linguistics) นิเวศวิทยาวัฒนธรรม (Cultural Ecology) และประวัติศาสตร์เส้นทางสายไหมทางทะเล (Maritime Silk Road) ในยุคโบราณ การศึกษานี้จะแสดงให้เห็นว่า กลุ่มชาติพันธุ์ไทไม่ได้เป็นเพียงผู้รับอิทธิพลทางวัฒนธรรมที่อยู่ปลายทางอย่างเฉื่อยชา ทว่าในความเป็นจริง บรรพชนของกลุ่มผู้พูดภาษาไท-กะไดเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายการแลกเปลี่ยนทางปัญญา การค้า และศาสนาระดับโลกมาตั้งแต่ยุคราชวงศ์ฮั่น ร่องรอยที่หลงเหลืออยู่ในกลุ่มไท-จ้วง บริเวณเทือกเขาหินปูน (Karst uplands) จึงเปรียบเสมือน "ฟอสซิลทางวัฒนธรรม" ที่มีชีวิต ซึ่งช่วยเติมเต็มช่องว่างทางประวัติศาสตร์ของพุทธศาสนาในเอเชียอาคเนย์ก่อนยุคการจัดระเบียบของนิกายเถรวาทได้อย่างสมบูรณ์แบบ ทั้งยังนำเสนอภาพสะท้อนของการต่อรองทางอำนาจระหว่างความเชื่อท้องถิ่นและศาสนาสากลที่ดำเนินมาอย่างยาวนานกว่าสองพันปี

2. ร่องรอยทางภาษาและคติความเชื่อ: จาก "พุทธ" สู่ "ปุด" และ "กวนอิม" สู่ "กวงอิน"

การศึกษาความเปลี่ยนแปลงทางสัทศาสตร์ (Phonology) อักขรวิทยา (Orthography) และอรรถศาสตร์ (Semantics) ของคำยืมทางศาสนา เป็นเครื่องมือทางวิชาการที่สำคัญยิ่งในการสืบค้นประวัติศาสตร์การติดต่อสัมพันธ์ระหว่างวัฒนธรรมที่ไม่มีการบันทึกไว้ในพงศาวดารกระแสหลัก ในบริบทของกลุ่มชาติพันธุ์ไทตอนเหนือ การปรากฏของคำว่า "ปุด" (Put หรือ Pât) ในฐานะชื่อเรียกตำแหน่งผู้ประกอบพิธีกรรมทางจิตวิญญาณ ถือเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่ทรงพลังที่สุดที่เชื่อมโยงลัทธิผีพื้นบ้านเข้ากับพุทธศาสนาโบราณ

วิวัฒนาการทางสัทศาสตร์และอักขรวิทยาของคำว่า "ปุด"

ในระบบความเชื่อและโครงสร้างทางสังคมของชาวไต่และนุงในแถบตอนเหนือของเวียดนาม และชาวจ้วงในมณฑลกว่างซี มีกลุ่มผู้ประกอบพิธีกรรมหลักสองกลุ่มที่รับผิดชอบต่อสุขภาวะทางจิตวิญญาณของชุมชน ซึ่งเรียกขานกันว่า "แถน" (Then) และ "ปุด" (Pât) นักบวชหรือหมอผีเหล่านี้มีความโดดเด่นอย่างมากในทางมานุษยวิทยา เนื่องจากพวกเขาเป็นผู้ที่มีความสามารถในการอ่านเขียนและใช้คัมภีร์ในการประกอบพิธี ซึ่งขัดแย้งกับภาพจำและทฤษฎีทั่วไปที่มองว่าลัทธิคนทรงเจ้า (Shamanism) ต้องอาศัยเพียงการถ่ายทอดทางมุขปาฐะ (Oral tradition) และการเข้าทรงโดยปราศจากตัวบทอักษรเท่านั้น ผู้ประกอบพิธีเหล่านี้ไม่เพียงแต่ท่องจำบทสวด แต่ยังอ่านจากตำราที่สืบทอดกันมา เมื่อนักวิชาการทำการตรวจสอบคัมภีร์พิธีกรรมที่เขียนด้วยอักษรประดิษฐ์พื้นบ้าน (เช่น อักษรจ้วงโบราณ หรืออักษรจื๋อโนมของกลุ่มชาติพันธุ์ในเวียดนาม) พบว่าชื่อเรียกตำแหน่ง ปุด และ แถน มักถูกเขียนด้วยตัวอักษร 仸 อย่างเป็นระบบ

ตัวอักษร 仸 นี้มีนัยสำคัญทางประวัติศาสตร์อย่างยิ่ง แท้จริงแล้วมันคือรูปแผลงระดับพื้นบ้าน (Vernacular variant) ของตัวอักษรจีนมาตรฐาน 佛 (Fó) ซึ่งแปลว่า "พระพุทธเจ้า" (Buddha) ในระบบภาษาและศาสนาของจีน การทำความเข้าใจว่าเหตุใดอักษรที่หมายถึงพุทธองค์จึงถูกนำมาใช้ออกเสียงว่า "ปุด" หรือ "ป้าต" ต้องย้อนกลับไปพิจารณาระบบสัทวิทยาของภาษาจีนยุคฮั่นตอนปลาย (Late Han) และภาษาจีนยุคกลาง (Middle Chinese) ในยุคอดีตกาลดังกล่าว ตัวอักษร 佛 ไม่ได้ออกเสียงด้วยพยัญชนะต้นริมฝีปาก-ฟัน (Labiodental fricative) อย่างในภาษาจีนแมนดารินปัจจุบัน แต่ออกเสียงเป็นพยัญชนะกัก ริมฝีปากคู่ (Bilabial stop) โดยมีฐานเสียงโบราณที่นักนิรุกติศาสตร์จำลองขึ้นคือ */but/

เมื่อคำว่า */but/ ถูกส่งผ่านเข้าสู่ระบบสัทวิทยาของกลุ่มผู้พูดภาษาตระกูลไท ซึ่งเป็นกลุ่มภาษาที่มีกฎทางสัทศาสตร์อันเข้มงวดเกี่ยวกับการแปรเสียงพยัญชนะท้าย การใช้เสียงวรรณยุกต์ และการกลืนเสียง คำยืมนี้จึงได้รับการปรับสัทลักษณ์ให้เข้ากับธรรมชาติของลิ้นชาวไท กลายเป็นคำว่า Pât ในสำเนียงภาษาไต่ หรือ "ปุด" ในกลุ่มภาษาไทตะวันตกเฉียงใต้ นัยสำคัญทางประวัติศาสตร์ของปรากฏการณ์นี้คือ กลุ่มชาติพันธุ์ไทได้รับเอาแนวคิดเรื่อง "พุทธ" เข้ามาในสังคมของตนตั้งแต่ยุคที่ภาษาจีนยังคงออกเสียงคำนี้ว่า */but/ ซึ่งบ่งชี้ถึงกรอบเวลาการยืมคำที่เก่าแก่ระดับเกือบสองพันปี ก่อนที่การออกเสียงแบบจีนจะเปลี่ยนไปเป็นเสียง 'f' และก่อนที่กลุ่มไทจะอพยพลงใต้มาสร้างอาณาจักรที่ได้รับอิทธิพลจากภาษาบาลี-สันสกฤตโดยตรงจากชาวมอญและเขมรในยุคหลัง

นอกจากมิติทางสัทศาสตร์แล้ว การใช้อักษร 仸 ยังแสดงให้เห็นถึงความสลับซับซ้อนของการสร้างตัวอักษรประดิษฐ์ (Logographic adaptation) ในหมู่หมอผีแถน ตัวอักษร 仸 ประกอบด้วยหมวดนำหน้า (Radical) "คน" (亻) ซึ่งแสดงความหมายทางอรรถศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์หรือบุคคล และส่วนประกอบอักษร "ฟ้า/สวรรค์" (天 - Tiān) อยู่ด้านขวา หมอผีชาวไต่และจ้วงได้ทำการตีความอักษรนี้ใหม่เพื่อใช้เขียนคำว่า "แถน" โดยให้ส่วนประกอบ 天 (Tiān) ทำหน้าที่เป็นตัวบ่งชี้เสียง (Phonetic indicator) ในอักษรพื้นบ้าน ในขณะเดียวกัน คำว่า "แถน" ก็เป็นคำดั้งเดิมระดับรากศัพท์ในภาษาตระกูลไท-กะไดที่หมายถึง "เทพยดาแห่งท้องฟ้า" ผู้เป็นองค์ปฐมกษัตริย์ ผู้สร้างสรรพสิ่ง ผู้ควบคุมความอุดมสมบูรณ์และผู้กุมอำนาจทางการเมืองสูงสุด การซ้อนทับกันของความหมายระหว่างคำว่า "พุทธ" (ผ่านรูปอักษร 仸 ที่ดัดแปลงมาจาก 佛) และ "แถน" (เทพสูงสุดของวิถีชนไท) เป็นบทพิสูจน์ถึงการผนวกรวมทางคติความเชื่อ (Syncretism) ที่พุทธศาสนาจากต่างแดนและศาสนาผีพื้นบ้านถูกนำมาผสมผสานจนเป็นเนื้อเดียวกันทางญาณวิทยา การปรับเปลี่ยนนี้มีลักษณะคล้ายคลึงกับการปรับโครงสร้างไวยากรณ์ภาษาบาลี-สันสกฤตเมื่อเข้าสู่วัฒนธรรมไทย ที่ต้องมีการแปลงประโยคและปรับตำแหน่งคำให้เข้ากับภาษาคำโดด เช่น การล้มประโยค การจัดเรียงตำแหน่งวิเศษณะและประธานใหม่ สะท้อนกระบวนการทำให้สิ่งแปลกปลอมจากภายนอกกลายเป็นของพื้นถิ่น (Indigenization) ที่ดำเนินมาทุกยุคสมัย

มิติการวิเคราะห์	บริบทดั้งเดิม (พุทธศาสนาในจีนตอนใต้)	บริบทท้องถิ่น (ลัทธิผีของกลุ่มชาติพันธุ์ไท/จ้วง)	นัยทางวัฒนธรรมประวัติศาสตร์และการกลืนกลาย
สัทวิทยา (Phonology)	ภาษาจีนยุคฮั่นตอนปลาย/ยุคกลาง: */but/	ภาษาไต่/ไทพื้นถิ่น: Pât / Put (ปุด)	การรักษาร่องรอยการออกเสียงโบราณ เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ของการติดต่อที่เก่าแก่กว่ายุคสุโขทัยนับพันปี
อักขรวิทยา (Orthography)	ตัวอักษร 佛 (Fó - หมายถึง พระพุทธเจ้า)	ตัวอักษรประดิษฐ์ 仸 (ใช้เรียกนักบวช ปุด และ เทพ แถน)	การปรับใช้อักษรจีนเพื่อรองรับคติความเชื่อแบบคนทรงเจ้าผู้รู้หนังสือ สะท้อนการผูกขาดความรู้ทางอักษรของชนชั้นนำ
อรรถศาสตร์ (Semantics)	ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน (ศาสดาหรือนักบวชผู้แสวงหาความหลุดพ้น)	ผู้เชี่ยวชาญทางพิธีกรรม หมอผี คนทรงเจ้า ผู้ควบคุมวิญญาณ	การเปลี่ยนผ่านบทบาทหน้าที่จากนักบวชผู้ละทิ้งโลก สู่ผู้ประกอบพิธีแก้ปัญหาสนองตอบความต้องการทางโลกของชาวบ้าน

ระบบการถ่ายทอดแบบ "คนทรงเจ้าผู้รู้หนังสือ" (Literate Shamanism)

กลไกสำคัญที่ทำให้คำศัพท์และตัวบททางพุทธศาสนายังคงดำรงอยู่ในฐานะคัมภีร์ของหมอผี คือระบบการถ่ายทอดความรู้ที่ผสมผสานระหว่างตัวบทอักษรและมุขปาฐะ (Textual and Oral transmission) ประเพณี "แถน" เป็นระบบที่มีความเชื่อมโยงกับความรู้ทางหนังสืออย่างแนบแน่น ในภูมิภาคที่สตรีไม่ได้รับการศึกษาในระบบโรงเรียนและไม่สามารถอ่านเขียนได้ การสืบทอดวิชาของหมอผีหญิง (Female apprentices) จึงกระทำผ่านระบบ "พ่อครู" (Father Teacher) พ่อครูซึ่งเป็นผู้ชายที่รู้หนังสือจะทำหน้าที่อ่านบทร้องและสูตรคาถาจากคัมภีร์พิธีกรรมอย่างครบถ้วน และผู้ฝึกหัดหญิงจะต้องท่องจำรายละเอียดทั้งหมดเข้าสู่ความทรงจำ ด้วยเหตุนี้ แม้การแสดงออกของหมอผีหญิงจะดูเหมือนมุขปาฐะ แต่แท้จริงแล้วมันคือความทรงจำที่มีพื้นฐานมาจากตัวอักษร (Text-based memorization) ซึ่งนักวิชาการเรียกว่าเป็นมุขปาฐะแบบ "ลึกเพียงเจเนอเรชันเดียว" (Only one generation deep) กระบวนการนี้รับประกันความแม่นยำของเนื้อหาทางศาสนาและคติพุทธโบราณที่แทรกซ่อนอยู่ ไม่ให้ผิดเพี้ยนไปตามกาลเวลามากนัก ในขณะที่กลุ่มผู้ประกอบพิธีชายทั้งปุดและแถน มักจะประกอบพิธีโดยใช้คัมภีร์อ้างอิงและอ่านตัวบทโดยตรง ระบบการสืบทอดที่มีโครงสร้างเป็นทางการนี้ มีกลิ่นอายที่เชื่อมโยงกับพิธีการริเริ่มและรับรองศิษย์ (Initiation rituals) หรือ "อภิเษก" (Abhiṣeka) ในพุทธศาสนาแบบวัชรยาน

ร่องรอยของ "ปุด" และพุทธศาสนาแบบผสมผสานในวัฒนธรรมไทวงกว้าง

ความเชื่อมโยงของรากศัพท์คำว่า "ปุด" ไม่ได้ถูกจำกัดขอบเขตอยู่เพียงในเขตพรมแดนภูเขาของจีน-เวียดนาม แต่ยังทอดเงาและสะท้อนอิทธิพลมาถึงกลุ่มชาติพันธุ์ไทกลุ่มอื่นๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และเอเชียใต้ด้วย ในวัฒนธรรมของชาวไทใหญ่ (Shan) แห่งรัฐฉาน และชาวล้านนาทางภาคเหนือของประเทศไทย ปรากฏการใช้คำที่สืบเนื่องจากรากศัพท์นี้เช่นกัน ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดเจนคือประเพณี "เป็งปุด" หรือการตักบาตรเที่ยงคืนของชาวเหนือและไทใหญ่ ซึ่งมีจุดมุ่งหมายเพื่อบูชาพระอุปคุต ผู้เชื่อกันว่ามีอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์และพำนักอยู่ใต้สะดือทะเล แม้ในโลกทัศน์ปัจจุบัน ความหมายของคำนี้จะถูกอธิบายเชื่อมโยงกับปฏิทินแบบจันทรคติคือ "วันพุธ" (เพ็ญพุธ) แต่ในมิติเชิงลึกทางรากศัพท์ นิรุกติศาสตร์ประวัติศาสตร์ และลักษณะการปฏิบัติพิธี สะท้อนถึงร่องรอยของการบูชาอำนาจศักดิ์สิทธิ์ที่สัมพันธ์กับคำว่าพุทธ และการเชื่อมโยงวิญญาณศักดิ์สิทธิ์เข้ากับมหาโอฆะ (ท้องทะเล) ในวรรณกรรมและบทร้อยกรองคลาสสิกของชาวไทใหญ่ คำว่า "ปุด" ยังปรากฏในปริบทของการระบุถึงอดีตชาติ การประกอบกรรมทางศาสนา และกฎแห่งกรรม เช่น ท่อนร้อยกรอง "ปุดสุดหายทางอันกล้วย" ซึ่งเป็นการพรรณนาเชิงเปรียบเปรยถึงการถวายดอกไม้ที่เหี่ยวเฉาในอดีตชาติอันส่งผลกรรมมาถึงปัจจุบัน การใช้อักขรวิธีแบบพม่ามาประยุกต์ใช้ในการเขียนภาษาบาลีและไทใหญ่ เป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการเป็นสื่อกลางทางปัญญา ที่กลุ่มชาติพันธุ์ไทรับเอาโครงสร้างต่างฐานมาปรับใช้กับตน

นอกจากนี้ การกลายรูปของเทพเจ้าในพุทธศาสนามหายานเมื่อเข้าสู่ระบบความเชื่อพื้นบ้านของไท ยังปรากฏเป็นประจักษ์พยานผ่านคติ "กวงอิน" พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร หรือ "กวนอิม" ในพุทธศาสนามหายานแบบจีน ได้รับการผนวกรวมเข้าสู่คติความเชื่อของหมอผีแถนและปุดในนามของ "กวงอิน" (Guangyin) องค์เทพโพธิสัตว์เหล่านี้ไม่ได้ทำหน้าที่นำพาสรรพสัตว์สู่พระนิพพานตามปรัชญาพุทธศาสนาดั้งเดิม แต่มักถูกอัญเชิญมาในบริบทของการปัดเป่ารังควาน ต่อสู้กับวิญญาณร้าย และปกปักรักษาความอุดมสมบูรณ์ของหมู่บ้าน ซึ่งเป็นการทำหน้าที่เทียบเคียงกับลักษณะของผีเจ้าที่ ผีเมือง หรือผีบรรพบุรุษ

หลักฐานการผสมผสานนี้ยังพบได้ไกลถึงรัฐอัสสัม ประเทศอินเดีย ในชุมชนชาวคำยัง (Khamyang) ซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ไท แม้ปัจจุบันพวกเขาจะนับถือพุทธศาสนานิกายเถรวาท แต่บันทึกและพฤติกรรมทางศาสนาของพวกเขายังคงสะท้อนร่องรอยของพุทธศาสนายุคแรกที่คล้ายคลึงกับนิกายมหายาน คัมภีร์ที่เขียนด้วยอักษรไทโบราณถูกเก็บรักษาไว้ในวัดของชาวคำยัง และพระสงฆ์ยังคงสวดมนต์ในรูปแบบเฉพาะที่บันทึกไว้ในคัมภีร์เหล่านั้น ระบบความเชื่อดั้งเดิมของพวกเขาก่อนหน้าการเข้ามาของศาสนาพุทธเถรวาท มีความสอดคล้องกับวิถีทางของลัทธิเต๋า (Taoism) หรือลัทธิวิญญาณนิยมผสมผสาน การแต่งงานแบบโบราณที่เรียกว่า Gandharva marriage (การพากันหนีโดยที่ครอบครัวยอมรับในภายหลัง) และการบริโภคเนื้อสัตว์ในงานแต่งงานและเทศกาลทางศาสนา ซึ่งขัดกับหลักเถรวาทที่เคร่งครัด เป็นสิ่งยืนยันว่าพุทธศาสนาที่ชาวไทได้รับในยุคแรกเริ่มนั้น ไม่ใช่รูปแบบบริสุทธิ์ของเถรวาทดังที่เข้าใจกัน แต่เป็นระบบความเชื่อที่เปิดกว้างต่อคติแบบมหายาน วัชรยาน ลัทธิเต๋า และการนับถือผีสางเทวดา ก่อนที่จะถูกปรับให้เข้ากับเถรวาทแบบพม่าหลังจากการรุกรานของอาณาจักรฉานและพม่าในยุคหลัง

3. พิธีกรรม "ข้ามไห้" และจักรวาลทัศน์เขาพระสุเมรุ (สุมิ): หลักฐานการรับอิทธิพลทางทะเลในเขตภูเขา

หากนิรุกติศาสตร์คือโครงกระดูกของประวัติศาสตร์วัฒนธรรม พิธีกรรมก็เปรียบเสมือนกล้ามเนื้อและลมหายใจที่ทำให้เรามองเห็นวิถีปฏิบัติในอดีต หนึ่งในปริศนาทางมานุษยวิทยาศาสนาที่ท้าทายกรอบความคิดของนักวิชาการมากที่สุดในการศึกษาวัฒนธรรมไทตอนเหนือคือ การดำรงอยู่ของพิธีกรรมที่เรียกว่า "ข้ามไห้" (Khảm hải) ซึ่งแปลตรงตัวว่า "การข้ามทะเล" หรือ "Crossing the Seas" พิธีกรรมชุดนี้เป็นองค์ประกอบอันขาดไม่ได้ในกระบวนการประกอบพิธีของหมอผีแถนและปุด ทั้งผู้ประกอบพิธีที่เป็นชายและหญิง ในการทำพิธีแก้บน เรียกขวัญ หรือส่งวิญญาณ

ความขัดแย้งเชิงภูมิศาสตร์ที่สร้างความประหลาดใจแก่คณะวิจัยคือ การค้นพบร่องรอยของการพรรณนาถึงเรือใบ การต่อสู้กับคลื่นลม การเดินเรือข้ามมหาสมุทร และภูมิประเทศแบบชายฝั่งทะเล อยู่ในบทสวดและวัฒนธรรมของชนเผ่าที่อาศัยอยู่บนยอดเขาสูง ภูมิประเทศแบบเขาหินปูน (Karst uplands) อันสลับซับซ้อนและห่างไกลจากชายฝั่งทะเลของมณฑลกว่างซีและทางตอนเหนือของเวียดนามอย่างน้อยหลายร้อยกิโลเมตร ปริศนานี้เป็นกุญแจดอกสำคัญที่ไขไปสู่ความเข้าใจเรื่อง "แม่พิมพ์พิธีกรรมแบบอินเดีย" (Indic Ritual Templates) ที่ถูกเคลื่อนย้าย นำเข้า และบรรจุลงในโครงสร้างลัทธิผีพื้นเมือง

โครงสร้างและนัยแห่งการเดินทางข้ามภพภูมิของหมอผี

พิธีกรรม "ข้ามไห้" ในเชิงภววิทยา ไม่ใช่การเดินทางข้ามทะเลทางภูมิศาสตร์กายภาพของทะเลจีนใต้หรืออ่าวตังเกี๋ย แต่แท้จริงแล้วคือการจำลองการเดินทางของดวงวิญญาณ (Shamanic spirit journey) เพื่อขึ้นสู่สรวงสวรรค์ไปเข้าเฝ้าเทพแถน หรือเดินทางดำดิ่งลงสู่โลกบาดาล วัตถุประสงค์หลักของพิธีกรรมนี้มีไว้เพื่อประโยชน์ของคนเป็น เช่น การเรียกร้องขวัญวิญญาณที่หลงทางหลุดลอยไป การรักษาอาการเจ็บป่วยที่เกิดจากอำนาจเร้นลับ หรือการนำส่งเครื่องบรรณาการและคำร้องทุกข์ไปเสนอต่อเทพเจ้าเบื้องบน โครงสร้างของพิธีกรรมมีความซับซ้อนอย่างยิ่งและต้องอาศัยการอ่านหรือท่องจำคัมภีร์ที่ประกอบด้วยบทร่ายยาวหลายพันบรรทัด

จากการวิเคราะห์ตัวบท (Textual analysis) ของคัมภีร์พิธีกรรมที่หมอผีใช้ เราพบว่าเส้นทางการเดินทางเชิงสัญลักษณ์ถูกแบ่งออกเป็นสถานีหรือด่านที่ชัดเจน หมอผีจะเริ่มการเดินทางจากพื้นที่แคบๆ ในครัวเรือนหรือแท่นบูชา ผ่านศาลเจ้าที่ประจำหมู่บ้าน (Tudigong) เดินทางลัดเลาะข้ามทุ่งนาทางโลก จนกระทั่งเข้าสู่ปริมณฑลศักดิ์สิทธิ์ ตารางด้านล่างแสดงให้เห็นถึงลำดับขั้นตอนของเนื้อหาบทสวดในการเตรียมพร้อมและเผชิญหน้ากับด่านต่างๆ ของกองทัพวิญญาณ:

ลำดับในพิธีกรรม	ชื่อขั้นตอน (อ้างอิงจากคัมภีร์ดั้งเดิม)	ความยาวตัวบท (บรรทัด)	นัยทางวัฒนธรรมและศาสนา
1	Invitations to the Master-Pụt (การอัญเชิญครูปุด)	1–61 (61 บรรทัด)	การเริ่มต้นด้วยการแสดงความเคารพต่อสายผู้สืบทอดวิชา (Lineage) สะท้อนโครงสร้างแบบอภิเษกของวัชรยาน
2	Invitations to the Ancestors (การอัญเชิญบรรพบุรุษ)	81–259 (179 บรรทัด)	การยืนยันชั้นหินฐานทางความเชื่อ (Shamanic Substratum) ที่ผูกพันกับผีปู่ย่าตายายของชาวไท
3	Presenting Offerings to the God of the Locality (ถวายเครื่องเซ่นแด่เทพารักษ์)	260–469 (199 บรรทัด)	การขออนุญาตและรับรองอำนาจของเทพท้องถิ่น (อิทธิพลของลัทธิเต๋าและผีพื้นเมือง)
4	Passing through the Gate of the Mandarin-Genie (การผ่านประตูเทพขุนนาง)	470–492 (23 บรรทัด)	สัญลักษณ์ของระบบราชการทางจิตวิญญาณ ซึ่งได้รับอิทธิพลจากโลกทัศน์การปกครองแบบจีนโบราณ
5	The Field of Ghosts of Undeserved Death (ทุ่งแห่งผีตายโหง)	493–537 (45 บรรทัด)	การข้ามผ่านดินแดนแห่งความทุกข์และภยันตราย ซึ่งต้องอาศัยอำนาจคาถาและเวทมนตร์ในการปราบปรามวิญญาณร้าย

(ข้อมูลอ้างอิงโครงสร้างคัมภีร์: )

ในระหว่างการเดินทางฝ่าอุปสรรคตามสถานีต่างๆ นี้ หมอผีจะใช้เครื่องดนตรีเป็นทั้งพาหนะและเครื่องป้องกันตัว เครื่องดนตรีหลักที่โดดเด่นคือ พิณ "ติ๋น" (Tính) ซึ่งเป็นเครื่องสาย (1, 2 หรือ 3 สาย) และที่ขาดไม่ได้คือ กระพรวนโลหะแบบสวมมือ (Hand-bells) หรือโซ่เหล็กที่ถูกสั่นเพื่อให้เกิดเสียงกระทบกัน เสียงดนตรีและจังหวะที่เร่งเร้าเหล่านี้ถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นตัวแทนของ "กองทัพวิญญาณ" (Then Spirit Army) ที่กำลังควบม้าพุ่งทะยานขึ้นสู่ท้องฟ้าหรือวิ่งตะบึงข้ามแผ่นดิน การเดินทางฝ่าอุปสรรคและการใช้ม้าวิญญาณเช่นนี้ เป็นองค์ประกอบดั้งเดิมของลัทธิคนทรงในแถบไซบีเรีย (Siberian Shamanism) และเอเชียตอนเหนือ ทว่าสิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือการสอดแทรกเรื่อง "ทะเล" ในช่วงเวลาที่กองทัพวิญญาณต้องเปลี่ยนพาหนะเป็นเรือเพื่อฝ่าด่านสุดท้าย

จักรวาลวิทยาเขาพระสุเมรุ (Mount Meru) และร่องรอยวัชรยาน

เหตุใดคนบนดอยจึงต้อง "ข้ามทะเล" เพื่อไปพบเทพเจ้า? คำตอบที่เชื่อมโยงจิ๊กซอว์ทั้งหมดเข้าด้วยกันอยู่ที่ จักรวาลทัศน์แบบอินเดีย (Indic cosmology) ที่มีศูนย์กลางคือภูเขาศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า "เขาพระสุเมรุ" (Mount Meru หรือ Sumi ในเอกสารท้องถิ่น) ตามคติพุทธศาสนาและฮินดูโบราณ เขาพระสุเมรุอันเป็นที่สถิตของพระอินทร์และทวยเทพนั้น ถูกล้อมรอบด้วยมหานทีสีทันดร หรือทะเลสีทันดรทั้งเจ็ดชั้น สลับกับแนวเขาเกาะแก่ง การที่ดวงวิญญาณหรือกองทัพวิญญาณของหมอผีจะเดินทางขึ้นไปเฝ้าเทพเจ้าเบื้องบนได้นั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องต่อเรือและแล่นข้ามมหาสมุทรเชิงอภิปรัชญาเหล่านั้นให้จงได้ ดังนั้น "ทะเล" ในพิธีกรรมข้ามไห้ จึงเป็นแม่พิมพ์ทางความคิดจากวรรณกรรมทางศาสนาของอินเดีย ที่ถูกส่งผ่านเข้ามาและประทับทับลงบนพิธีกรรมเรียกร้องวิญญาณของหมอผีท้องถิ่น

ความเชื่อมโยงกับพุทธศาสนาแบบลี้ลับ (Esoteric Buddhism) หรือมนตรยาน/วัชรยาน ยิ่งปรากฏความชัดเจนและลึกซึ้งขึ้นเมื่อนักวิชาการทำการเปรียบเทียบเครื่องมือและอุปกรณ์ทางพิธีกรรมที่หมอผีแถนและปุดใช้ กระพรวนและโซ่โลหะที่ส่งเสียงกังวานในพิธีของชาวไต่ มีลักษณะร่วมทางสายวิวัฒนาการกับชุดเครื่องมือศักดิ์สิทธิ์ "วัชระและกระดิ่ง" (Vajra and Bell Set) ของนักบวชในทิเบตและวัชรยาน ในคติวัชรยาน วัชระ (Vajra) หมายถึงอัสนีบาตหรือเพชรที่ไม่มีวันแตกสลาย ใช้ฟาดฟันทำลายความไม่รู้ (อวิชชา) ถือเป็นสัญลักษณ์ของพลังงานฝ่ายชาย (กรุณาและวิธีการ) ในขณะที่กระดิ่งโลหะผสมเป็นสัญลักษณ์ของพลังงานฝ่ายหญิง (ปัญญาและสุญญตา) การรวมกันของทั้งสองสิ่งนี้คือความสมดุลที่นำไปสู่ความหลุดพ้น

รูปแบบการแสดงออกของหมอผีชาวไต่ก็สอดรับกับอิทธิพลนี้ ในพิธีกรรมของหมอผีจะมีการประทับทรง การร่ายรำที่ใช้เครื่องแต่งกายหลากสีสันสดใส และการแสดงออกที่ดุดัน โดยเฉพาะในบทร้องและการฟ้อนรำที่เรียกว่า "Hand-to-hand Combat with Lady Da Dun" (การต่อสู้ระยะประชิดกับนางดาดุน) ซึ่งเป็นการต่อสู้ขับไล่วิญญาณชั่วร้าย ท่วงท่าวิถีปฏิบัติเช่นนี้คล้ายคลึงอย่างมากกับ "ระบำหมวกดำ" (Black Hat Dancers) หรือการสำแดงปางดุร้ายของพระมหากาล (Mahakala - The Face of Wrathful Compassion) หนึ่งในแปดเทพผู้พิทักษ์ธรรมในพุทธศาสนา ที่จำแลงกายเป็นผู้พิทักษ์หน้าตาดุดันเพื่อข่มขวัญภูตผีปีศาจและปกป้องพื้นที่มณฑลพิธี (Mandala) ให้บริสุทธิ์

นอกจากนี้ จักรวาลทัศน์แบบมณฑล (Mandala) และเขาพระสุเมรุยังถูกพบในลักษณะการจัดเตรียมเครื่องตั้งเซ่นไหว้บนแท่นบูชาของหมอผี ซึ่งได้รับอิทธิพลจากพุทธศาสนาโดยตรง การใช้ชามบูชาเจ็ดใบ (Offering Bowls) ที่สืบเนื่องมาจากการบูชาประสาทสัมผัสทั้งห้าของมนุษย์เพื่ออุทิศแด่เทพเจ้า รวมถึงการใช้ตะเกียงเนย (Butter Lamps) ที่ให้แสงสว่างแห่งปัญญา และที่สำคัญที่สุดคือ การถวายข้าวสารในภาชนะที่มีรูปทรงจำลองภูเขาหรือมณฑล 3 มิติ (Mandala Offering Set) เพื่อเป็นเครื่องบรรณาการอันเป็นตัวแทนของความสมดุลระหว่างโลกภายนอกและจิตใจภายใน องค์ประกอบทั้งหมดเหล่านี้ล้วนเป็นแม่พิมพ์ทางพิธีกรรมจากอินเดียที่ถูกนำมาบรรจุทับลงบนพิธีกรรมเลี้ยงผีปู่ย่าตายายของกลุ่มไทอย่างแนบเนียน ไร้รอยต่อ จนกลายเป็นอัตลักษณ์ใหม่ที่ไม่อาจแยกขาดจากกันได้

4. บริบททางประวัติศาสตร์: ดินแดน "ยาวจี๋" (Jiaozhi) และเส้นทางสายไหมทางทะเลในยุคเริ่มแรก

การผสานกลืนระหว่างอารยธรรมอินเดีย พุทธศาสนา ปรัชญาเต๋า และลัทธิคนทรงของกลุ่มชาติพันธุ์ไท ไม่อาจเกิดขึ้นได้ในสภาวะสุญญากาศทางประวัติศาสตร์ หรือการส่งผ่านทางโทรจิต หลักฐานทางภาษา สถาปัตยกรรมทางพิธีกรรม และจักรวาลวิทยาที่กล่าวมาข้างต้น นำไปสู่ความจำเป็นในการตั้งคำถามถึงกระบวนการและเส้นทางที่แม่พิมพ์พิธีกรรมเหล่านี้เดินทางเข้าสู่พื้นที่ภูเขาห่างไกล บริบททางประวัติศาสตร์และภูมิรัฐศาสตร์ที่ล้อมรอบดินแดนทางตอนใต้ของจีนและตอนเหนือของเวียดนาม หรือที่ชาวจีนโบราณในยุคราชวงศ์ฮั่นเรียกว่า "เจียวจื่อ" (Jiaozhi) หรือ "ยาวจี๋" ในสำเนียงเวียดนามและท้องถิ่น ถือเป็นศูนย์กลางของคำอธิบายทางประวัติศาสตร์ทั้งหมดนี้

ยาวจี๋: ชุมทางหลักของเส้นทางสายไหมทางทะเลก่อนยุคกวางโจว

ในยุคราชวงศ์ฮั่นของจีน (ประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 1 ถึง 3) ดินแดนเจียวจื่อ ซึ่งครอบคลุมพื้นที่อ่าวตังเกี๋ย ภาคเหนือของเวียดนาม และบางส่วนของมณฑลกว่างซีในปัจจุบัน มีฐานะเป็นเขตการปกครอง (Commandery) ของจักรวรรดิจีนตอนใต้ สิ่งสำคัญที่มักถูกละเลยหรือมองข้ามในประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้คือ เจียวจื่อเป็นเมืองท่าศูนย์กลางการค้าทางทะเล (Maritime Trade Hub) ที่สำคัญและเจริญรุ่งเรืองที่สุดแห่งหนึ่งของจักรวรรดิจีนในยุคโบราณ ก่อนที่เมืองกว่างโจว (Canton) จะผงาดขึ้นมาเป็นศูนย์กลางในยุคราชวงศ์ถังและซ่ง เจียวจื่อคือประตูบานแรกที่เปิดรับลมมรสุมและต้อนรับกองเรือสินค้าจากอินเดีย ศรีลังกา ตะวันออกกลาง และหมู่เกาะต่างๆ ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

นอกจากสินค้าทางกายภาพ เช่น เครื่องเทศ ผ้าไหม และอัญมณีแล้ว เส้นทางสายไหมทางทะเลในยุคเริ่มแรกยังทำหน้าที่เป็นสายพานลำเลียงอุดมการณ์ทางศาสนา โดยนำพานักบวช พราหมณ์ และพระภิกษุในพุทธศาสนาเดินทางเข้าสู่แผ่นดินใหญ่ พุทธศาสนาได้เดินทางผ่านเส้นทางสายนี้เข้าสู่ดินแดนเวียดนามตั้งแต่ช่วงศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสตกาล และได้ลงหลักปักฐานฝังรากลึกในวัฒนธรรมท้องถิ่น พระภิกษุชาวตะวันตก สากล และชาวอินเดียจำนวนมากได้เลือกพำนักอยู่ที่เมืองท่าเจียวจื่อเพื่อทำการศึกษาและแปลพระสูตรภาษาสันสกฤตเป็นภาษาจีน ก่อนที่จะเดินทางต่อไปยังราชสำนักที่ฉางอานหรือลั่วหยาง สิ่งนี้สอดคล้องกับข้อสังเกตเชิงประวัติศาสตร์ในงานของ David Holm ที่ระบุไว้อย่างชัดเจนว่า พื้นที่ทางตอนเหนือของเวียดนามและตอนใต้ของจีน เป็นศูนย์กลางแห่งการเรียนรู้ศาสนาพราหมณ์และพุทธศาสนามาตั้งแต่ยุคอดีตกาล

อิทธิพลของอินเดียไม่ได้หยุดอยู่เพียงแค่ตามเมืองท่าชายฝั่งเท่านั้น แต่ได้ขยายตัวแทรกซึมเข้าสู่ดินแดนแผ่นดินชั้นในผ่านเครือข่ายเส้นทางการค้าทางแม่น้ำและหุบเขา ชนเผ่าพื้นเมืองซึ่งเป็นบรรพบุรุษของกลุ่มผู้พูดภาษาตระกูลไท-กะได และออสโตรเอเชียติก ได้รับการว่าจ้างหรือมีส่วนร่วมในฐานะคนกลางทางการค้า เป็นนายกองผู้นำทาง พ่อค้าของป่า และในท้ายที่สุดก็กลายเป็นผู้รับสืบทอดวัฒนธรรมจากพ่อค้าและนักบวชต่างถิ่นเหล่านั้น การรับเอา "แม่พิมพ์ทางพิธีกรรม" (Ritual templates) จากอินเดีย จึงเป็นผลพวงโดยตรงจากการที่ผู้นำชนเผ่าและหมอผีพื้นบ้านของชนเผ่าเหล่านี้ต้องการยกระดับสถานะ อำนาจศักดิ์สิทธิ์ และความสลับซับซ้อนของพิธีกรรมตนเอง โดยการหยิบยืมเครื่องมือและสัญลักษณ์แห่งอำนาจที่มองว่ามีความขลังและเหนือกว่า—เช่น คัมภีร์ ตัวอักษร คติจักรวาลวิทยาเขาพระสุเมรุ—มาบูรณาการและประยุกต์ใช้กับระบบความเชื่อเดิมของชนเผ่าอย่างชาญฉลาด

มหายาน วัชรยาน เต๋า และอรหันต์ในถ้ำหินปูน

เป็นที่น่าสังเกตว่าก่อนที่รัฐทางตอนล่างของลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา (เช่น อาณาจักรทวารวดี โคตรบูรณ์ และขอมโบราณ) จะก้าวขึ้นมามีอำนาจและอิทธิพลในภูมิภาค และก่อนที่พุทธศาสนาเถรวาทจากสำนักลังกาวงศ์จะแผ่ขยายอิทธิพลกลายเป็นศาสนามาตรฐานของรัฐไทในช่วงพุทธศตวรรษที่ 18-19 พุทธศาสนาที่เผยแผ่ในดินแดนเจียวจื่อและโดยรอบนั้นมีลักษณะที่ลื่นไหลและผสมผสานอย่างยิ่ง ศาสนาเหล่านี้ประกอบไปด้วยนิกายมหายาน พุทธศาสนาแบบลี้ลับ (Esoteric/Tantric Buddhism) การบูชาพระโพธิสัตว์ และได้รับการเจือปนด้วยลัทธิเต๋าสำนักต่างๆ เช่น "สำนักหัวใจสวรรค์อันเป็นออร์โธดอกซ์" (Orthodox Method of the Heavenly Heart tradition in Taoism) ซึ่งมีบทบาทในการออกแบบระบบเวทมนตร์และยันต์

หลักฐานสำคัญที่ช่วยยืนยันการมีอยู่ของพุทธศาสนาแบบมหายาน-วัชรยานในพื้นที่ภูเขาของชาวไท-จ้วง คือจารึกที่บอกเล่าถึงคติความเชื่อเรื่อง "พระอรหันต์ในถ้ำ" (Arhat Cave Belief) ในมณฑลกว่างซี จารึกทางประวัติศาสตร์บนแผ่นหินในถ้ำที่ภูเขาตู้เจียว (Duqiao Mountain) ในเมืองหรงเซี่ยน (Rong County) มณฑลกว่างซี ซึ่งถูกสร้างขึ้นในปี ค.ศ. 946 (ตรงกับยุคห้าราชวงศ์สิบอาณาจักร) ได้บันทึกถึงกระบวนการที่ประชาชนและนักบวชประกอบพิธีบูชาพระอรหันต์ภายในถ้ำและวิหารที่สร้างอุทิศให้ ศิลาจารึก "New Records of Mountain Kaiyan" (ค.ศ. 959) และ "Five Hundred Arhats Cave Records" (ค.ศ. 1102) อธิบายถึงตำนานและพิธีการเซ่นไหว้อรหันต์ในถ้ำ ตำนานและบันทึกเหล่านี้ชี้ให้เห็นประเด็นทางมานุษยวิทยาว่า ชาวบ้านในเขตภูเขาหินปูนได้นำเอาสภาพภูมิสถาปัตยกรรมทางธรรมชาติ (เช่น ถ้ำ หินงอก หินย้อย) มาแปรเปลี่ยนเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ทางพุทธศาสนา

ในโลกทัศน์ของลัทธิคนทรง ถ้ำเหล่านั้นถูกมองว่าเป็นประตูลับที่เชื่อมต่อระหว่างโลกมนุษย์ โลกเบื้องบน และเส้นทางลงสู่โลกบาดาล ซึ่งสอดรับอย่างลงตัวกับจักรวาลทัศน์ของหมอผีพื้นบ้านที่มักใช้ถ้ำเป็นเส้นทางในการเรียกวิญญาณ การบูชาพระอรหันต์ด้วยสิ่งของทางโลก เช่น อาหาร น้ำชา และการบรรยายธรรม จึงถูกปรับเปลี่ยนและกลืนกลายเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมเซ่นไหว้เทพารักษ์หรือผีบรรพบุรุษ ซึ่งท้ายที่สุด สะท้อนภาพออกมาผ่านการเตรียมของเซ่นไหว้ในพิธี "ข้ามไห้"

ในส่วนของดินแดนเวียดนาม พุทธศาสนาก็ได้รับการปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตพื้นเมืองและโครงสร้างรัฐอย่างต่อเนื่องเช่นกัน จนกระทั่งเข้าสู่ยุครุ่งเรืองในราชวงศ์เจิ่น (Trần Dynasty) ช่วงศตวรรษที่ 13 จักรพรรดิเจิ่นนันตง (Trần Nhân Tông) พระมหากษัตริย์ผู้ทรงมีวิสัยทัศน์ ทรงสละราชสมบัติและก่อตั้งพุทธศาสนานิกายเซน "ตรุกหลำ" (Trúc Lâm) ขึ้นที่ภูเขาเยนตู ซึ่งเหตุการณ์นี้ถือเป็นการถือกำเนิดพุทธศาสนานิกายเวียดนามอย่างเป็นทางการที่หลุดพ้นจากอิทธิพลและการชี้นำของพระต่างชาติ ปรัชญาของนิกายเซนตรุกหลำมุ่งเน้นที่การบูรณาการชีวิตทางโลกของคฤหัสถ์ และการปฏิบัติทางจิตวิญญาณของผู้มุ่งหวังมรรคผลเข้าด้วยกันอย่างไม่แบ่งแยก สะท้อนให้เห็นถึงแนวคิดและปรัชญาพื้นฐานของชนชาติในภูมิภาคนี้ ที่ไม่นิยมการออกบวชเพื่อแยกตัวตัดขาดจากโลกและครอบครัวอย่างสิ้นเชิง แต่เน้นการใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือเพื่อส่งเสริมความสมดุลของสังคมและการเมือง ซึ่งเป็นทัศนคติแบบเดียวกับที่หมอผีแถนและปุดใช้ประกอบพิธีกรรมเพื่อดูแลชุมชน รักษาโรคภัย และแก้ปัญหาในชีวิตประจำวันของชาวบ้านธรรมดา

เมื่อชนกลุ่มไทกลุ่มต่างๆ เริ่มเคลื่อนย้ายถิ่นฐานลงสู่ทางใต้ตามการเปลี่ยนแปลงทางประชากรศาสตร์และการเมือง เช่น กลุ่มชาวไทดำ (Tai Dam) ที่อพยพโยกย้ายจากชายแดนเวียดนามผ่านแขวงหัวพันในลาว ลงมาสู่ภาคกลางและภูมิภาคต่างๆ ของประเทศไทยในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น (ตั้งแต่ ค.ศ. 1779 ถึง 1886) หรือบรรพชนชาวไทที่อพยพลงมายังดินแดนของวัฒนธรรมทวารวดีและขอมโบราณในยุคก่อนหน้านั้น พวกเขาได้นำเอาชั้นหินฐานทางความเชื่อ (Shamanic substratum) ที่ผสานเอาเศษซากของพุทธศาสนายุคแรกและพิธีกรรมแบบอินเดียนี้ติดตัวมาด้วย ทว่าเมื่อต้องเผชิญหน้ากับศูนย์กลางอำนาจใหม่อย่างอาณาจักรขอมที่มีกลไกทางรัฐศาสตร์แบบฮินดู-พุทธที่เข้มแข็ง หรือรับเอาพุทธศาสนานิกายเถรวาทแบบลังกาวงศ์ ร่องรอยความเชื่อเดิมเหล่านี้จึงถูกทับถมหรือแปรสภาพไป กระนั้น ในพื้นที่ลึกเข้าไปในป่าเขาของกว่างซีและทางตอนเหนือของเวียดนาม ซึ่งรัฐสมัยใหม่ส่วนกลางแผ่อำนาจไปไม่ถึงในยุคโบราณ หมอผีชาวไต่ นุง และจ้วง กลับทำหน้าที่เสมือน "หอจดหมายเหตุที่มีชีวิต" ที่รักษารูปแบบดั้งเดิมแห่งความสัมพันธ์นี้ไว้ได้อย่างสมบูรณ์

5. สรุป: การหลอมรวมระหว่างลัทธิผีพื้นบ้านกับพุทธศาสนาในฐานะรากเหง้าของความเป็นไท

ภาพแทนของกลุ่มชาติพันธุ์ไทในหน้าประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มักถูกนักประวัติศาสตร์วาดให้เป็นกลุ่มชนผู้มาทีหลัง ที่รับเอาอารยธรรมและความเจริญทางศาสนาเมื่อพวกเขาอพยพลงมาปะทะกับอารยธรรมลุ่มน้ำเจ้าพระยา หรืออารยธรรมขอมในลุ่มน้ำโขงตอนล่าง ทว่าจากการวิเคราะห์เนื้อหาการศึกษาเรื่อง "ข้ามไห้" (Khăm Hải) และ "ปุด" (Put/Pât) ผ่านกรอบแนวคิดทฤษฎีแม่พิมพ์พิธีกรรมแบบอินเดีย (Indic Ritual Templates) และชั้นหินฐานทางความเชื่อ (Shamanic Substratum) ของ David Holm ทำให้ข้อสมมติฐานและกระบวนทัศน์ดั้งเดิมนี้จำเป็นต้องถูกรื้อถอนและเขียนขึ้นใหม่ทั้งหมด

รายงานฉบับนี้ชี้ให้เห็นถึงข้อค้นพบและวิจารณญาณเชิงลึกทางมานุษยวิทยาและประวัติศาสตร์ในสามมิติหลัก ได้แก่:

ประการแรก การปฏิวัติความเข้าใจด้านเวลาและพื้นที่ของการปะทะสังสรรค์ทางวัฒนธรรม: ความสัมพันธ์ระหว่างบรรพชนกลุ่มผู้พูดภาษาตระกูลไทและอารยธรรมอินเดีย-พุทธศาสนา ไม่ได้พึ่งเริ่มต้นขึ้นอย่างกะทันหันในพุทธศตวรรษที่ 18-19 ณ ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาหรืออาณาจักรสุโขทัย หากแต่หยั่งรากลึกย้อนไปถึงช่วงสหัสวรรษที่ 1 บริเวณดินแดนเจียวจื่อ ซึ่งเป็นศูนย์กลางของเส้นทางสายไหมทางทะเลยุคเริ่มแรก บรรพชนชาวไท-กะไดไม่ใช่เพียงผู้เฝ้ามอง แต่เป็นผู้มีส่วนร่วมโดยตรงในเครือข่ายทางศาสนาและการค้าระดับโลกนี้ พิธีกรรม "ข้ามไห้" ซึ่งใช้การเดินทางฝ่ามหาสมุทรเชิงสัญลักษณ์ด้วยดนตรีและการร่ายรำเพื่อไปสู่จักรวาลวิทยาเขาพระสุเมรุ เป็นพยานหลักฐานอันทรงคุณค่าถึงการบูรณาการมโนทัศน์แห่งท้องทะเลและจักรวาลวิทยาฮินดู-พุทธ เข้ากับพิธีกรรมเรียกร้องวิญญาณในเขตภูเขาหินปูนอันห่างไกลได้อย่างน่าทึ่ง

ประการที่สอง ปรากฏการณ์ "คนทรงเจ้าผู้รู้หนังสือ" (Literate Shamanism) และการรื้อถอนทวิลักษณ์ระหว่างพุทธกับผี: หลักฐานทางนิรุกติศาสตร์และจารีตประเพณี โดยเฉพาะการแปลงรูปตัวอักษรจีนมาตรฐาน 佛 (พุทธ) ให้กลายเป็นอักษรพื้นบ้าน 仸 (ปุด/แถน) สะท้อนให้เห็นถึงโลกทัศน์ของชาวไทโบราณว่า พุทธศาสนาไม่ได้เข้ามาในฐานะองค์กรศาสนาที่สูงส่งและแยกขาดจากการนับถือผีสางเทวดา หากแต่เข้ามาในฐานะ "เทคโนโลยีทางจิตวิญญาณ" (Spiritual technology) แขนงหนึ่ง หมอผีพื้นบ้านได้หยิบยืมเครื่องมืออันทรงพลังและมีศักดิ์ศรีของพุทธศาสนา อันได้แก่ คัมภีร์ ตัวอักษร คาถา กระดิ่ง วัชระ และการจัดแท่นบูชาแบบมณฑล มาประยุกต์ใช้เป็นอาวุธและพาหนะในการติดต่อกับเทพเจ้าท้องถิ่น ความขัดแย้งเชิงคู่ตรงข้ามระหว่าง "พุทธ" ในฐานะอารยธรรมที่สูงส่ง กับ "ผี" ในฐานะความเชื่อพื้นบ้านที่ต่ำต้อย เป็นเพียงวาทกรรมที่ถูกสร้างขึ้นในยุคหลังการสร้างรัฐชาติที่ต้องการผูกขาดความชอบธรรมทางศาสนา สำหรับหมอผี "ปุด" การเป็นผู้สืบทอดสายวิชาทางพุทธวัชรยาน (ผ่านการอ้างอิงถึงครูปุด) และการรักษาอาการเจ็บป่วยด้วยการทรงเจ้า ล้วนเป็นภววิทยาที่ผสานเป็นเนื้อเดียวกันอย่างสมบูรณ์แบบ

ประการที่สาม อิทธิพลต่อการประกอบสร้างอัตลักษณ์และความเป็นไท: การหลอมรวมระหว่างลัทธิผีพื้นบ้านกับพุทธศาสนาในยุคแรกเริ่มนี้ (ซึ่งเจือปนด้วยแนวคิดพุทธมหายาน วัชรยาน และปรัชญาเต๋า) คือรากเหง้าที่แท้จริงของระบบคิด โครงสร้างทางสังคม และจักรวาลทัศน์ของกลุ่มชาติพันธุ์ไททั้งหมด แม้ชาวไทกลุ่มต่างๆ ที่อพยพลงสู่ตอนใต้จะยอมรับเอาพุทธศาสนานิกายเถรวาทเป็นศาสนาประจำรัฐ และมีการจัดระเบียบสถาบันสงฆ์ตามมาตรฐานบาลี-สันสกฤต แต่ความเชื่อลึกๆ ของชาวบ้านในการปัดเป่ารังควาน การเรียกขวัญวิญญาณ และการอิงอาศัยอำนาจของเทพเจ้าแห่งสวรรค์ (แถน) ตลอดจนการปรับคติธรรมให้เข้ากับภาษาและความเชื่อดั้งเดิม ยังคงดำรงอยู่เป็นกระดูกสันหลังทางวัฒนธรรมของสังคมไท ไม่ว่าจะเป็นชาวล้านนา ไทใหญ่ ไทดำ ชาวคำยังในอัสสัม หรือคนไทยในลุ่มแม่น้ำภาคกลาง ตัวอย่างเช่น งานและการปฏิรูปของพระศาสตราจารย์ ดร.คำหมาย ธัมมสามิ พระสงฆ์ชาวไทใหญ่ ที่มุ่งเน้นการบูรณาการพุทธศาสนาเข้ากับโลกสมัยใหม่และจิตวิญญาณท้องถิ่น ก็เป็นประจักษ์พยานถึงสายธารการปรับตัวของพุทธศาสนาในสังคมไทที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

โดยสรุป การศึกษาความสืบเนื่องทางประวัติศาสตร์อย่างเจาะลึกผ่านคำศัพท์ "ปุด" และพิธีกรรม "ข้ามไห้" เป็นเครื่องพิสูจน์ชั้นยอดถึงความอัจฉริยะในการปรับตัวของกลุ่มชาติพันธุ์ไท บรรพชนไทไม่ได้เป็นเพียงภาชนะเปล่าที่รอคอยรองรับอิทธิพลจากอาณาจักรจีนหรืออินเดียอย่างเชื่องช้า แต่พวกเขาเป็นสถาปนิกทางวัฒนธรรมผู้มีชั้นเชิง ที่รู้จักการหยิบยืม คัดสรร และกลืนกลายความรู้ระดับโลกในยุคโบราณ มาถักทอร้อยเรียงเข้ากับระบบนิเวศ ความเชื่อ และโครงสร้างทางสังคมพื้นถิ่นของตน จนตกผลึกกลายเป็นอัตลักษณ์ที่แข็งแกร่ง ยืดหยุ่น และสามารถสืบเนื่องยาวนานข้ามผ่านการล่มสลายของจักรวรรดิต่างๆ และยืนหยัดข้ามยุคสมัยมาได้อย่างเต็มภาคภูมิ การเข้าใจรากเหง้าที่ซับซ้อนนี้ จึงเป็นการเปิดประตูสู่การทำความเข้าใจจิตวิญญาณแห่ง "ความเป็นไท" ที่แท้จริง ซึ่งไม่อาจนิยามได้ด้วยกรอบของเถรวาทแบบบริสุทธิ์นิยมเพียงมิติเดียว ทว่าเป็นผืนผ้าใบที่แต่งแต้มด้วยสีสันของผี พุทธ และอินเดีย ที่ผสมผสานกันมากว่าสองสหัสวรรษ