เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน 2568 ที่ผ่านมา ดร.สำราญ สมพงษ์ นักวิชาการอิสระด้านพุทธสันติวิธี และอดีตผู้สมัครสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดศรีสะเกษ พรรคเกษตรเสรี ได้ร่วมกับ ระบบปัญญาประดิษฐ์ (AI) ทำการวิเคราะห์เชิงวิชาการในหัวข้อ “วิเคราะห์หลักธรรมในคัมภีร์วิสุทธิมรรค: การสังเคราะห์ลงในพระไตรปิฎก” ซึ่งเป็นการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างคำสอนในคัมภีร์วิสุทธิมรรคของพระพุทธโฆสาจารย์กับหลักธรรมในพระไตรปิฎกอย่างเป็นระบบ
ดร.สำราญ เปิดเผยว่า บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์โครงสร้างและเนื้อหาหลักธรรมในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พร้อมทั้งสังเคราะห์ความสัมพันธ์ของหลักธรรมเหล่านั้นกับพระไตรปิฎก เพื่อชี้ให้เห็นถึงความเป็นระบบแห่งการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานและความเชื่อมโยงเชิงอภิธรรมที่พระพุทธโฆสาจารย์ได้รวบรวมจากคัมภีร์ต่าง ๆ ในพระไตรปิฎก
ผลการวิเคราะห์พบว่า คัมภีร์วิสุทธิมรรค ถือเป็นคัมภีร์สำคัญที่ทำหน้าที่ “เชื่อมโยงระหว่างพระไตรปิฎกกับแนวปฏิบัติภาวนา” โดยพระพุทธโฆสาจารย์ได้สังเคราะห์เนื้อหาจาก พระสูตร พระวินัย และพระอภิธรรม ให้เป็นระบบเดียวกันเพื่ออธิบาย “วิสุทธิ 7” และ “มรรค 3” อันเป็นแนวทางแห่งความบริสุทธิ์และการเข้าถึงพระนิพพาน
ในส่วนของ วิสุทธิ 7 (Satta-visuddhi) คัมภีร์ได้จัดลำดับแห่งความบริสุทธิ์ไว้ตั้งแต่ศีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ จนถึงญาณทัสสนวิสุทธิ ซึ่งสะท้อนโครงสร้างของการภาวนาอย่างเป็นขั้นตอนตามแนวพระพุทธศาสนาเถรวาท
ขณะที่ มรรค 3 ได้แก่ ศีลมรรค สมาธิมรรค และปัญญามรรค ถูกชี้ให้เห็นว่ามีความสัมพันธ์โดยตรงกับ ไตรสิกขา (ศีล–สมาธิ–ปัญญา) ในพระไตรปิฎก ซึ่งเป็นหัวใจของการปฏิบัติธรรมเพื่อบรรลุความพ้นทุกข์
อีกทั้ง พระพุทธโฆสาจารย์ยังได้รวบรวม กรรมฐาน 40 จากคัมภีร์ต่าง ๆ เช่น กสิณสูตร และอานาปานสติสูตร แล้วจัดระบบใหม่ให้เป็นหมวดหมู่ของภาคปฏิบัติสมถะกรรมฐานที่ต่อเนื่องไปสู่การเจริญวิปัสสนา
การสังเคราะห์ยังแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์เชิงลึกระหว่างคัมภีร์วิสุทธิมรรคกับ พระสูตร พระอภิธรรม และพระวินัย โดยเฉพาะการนำหลักจาก มหาสติปัฏฐานสูตร และ อานาปานสติสูตร มาจัดเป็นกระบวนการภาวนาอย่างเป็นระบบ ตลอดจนการอธิบายจิต เจตสิก รูป และนิพพานตามแนวอภิธรรมปิฎกอย่างละเอียด
ดร.สำราญ สรุปว่า “วิสุทธิมรรคเป็นคัมภีร์ที่ทำหน้าที่อธิบายพระไตรปิฎกในเชิงระบบปฏิบัติ และเชื่อมโยงหลักอภิธรรมให้เข้าใจได้ง่ายในมิติภาวนา” ซึ่งแสดงให้เห็นถึงภูมิปัญญาอันลึกซึ้งของพระพุทธโฆสาจารย์ในการนำคำสอนของพระพุทธเจ้ามาเรียบเรียงให้เป็นระบบแห่งการฝึกจิตเพื่อเข้าถึงนิพพานอย่างเป็นลำดับขั้น
ผลงานวิจัยนี้สะท้อนถึงการประยุกต์เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์เพื่อเสริมการศึกษาพระพุทธศาสนาเชิงลึก และเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการใช้ AI ในการสนับสนุนการวิเคราะห์คัมภีร์ทางศาสนา เพื่อสร้างความเข้าใจในเชิงวิชาการอย่างรอบด้าน
การวิเคราะห์หลักธรรมในคัมภีร์วิสุทธิมรรค: การสังเคราะห์ลงในพระไตรปิฎก
บทคัดย่อ
บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์หลักธรรมที่ปรากฏในคัมภีร์วิสุทธิมรรคของพระพุทธโฆสาจารย์ และสังเคราะห์ความสัมพันธ์ของหลักธรรมเหล่านั้นกับพระไตรปิฎก โดยมุ่งชี้ให้เห็นถึงความเป็นระบบแห่งการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน และโครงสร้างทางอภิธรรมที่พระพุทธโฆสาจารย์ได้นำมาประมวลจากคัมภีร์ต่าง ๆ ในพระไตรปิฎก บทความสรุปว่าคัมภีร์วิสุทธิมรรคเป็นคัมภีร์สำคัญที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงระหว่างพระไตรปิฎกกับแนวปฏิบัติภาวนา โดยสังเคราะห์เนื้อหาจากพระสูตร พระวินัย และพระอภิธรรมให้เป็นระบบเดียวกันเพื่ออธิบาย “วิสุทธิ 7” และ “มรรค 3” อันเป็นหนทางสู่พระนิพพานอย่างสมบูรณ์
1. บทนำ
คัมภีร์ วิสุทธิมรรค (Visuddhimagga) เป็นคัมภีร์สำคัญในพระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท แต่งโดย พระพุทธโฆสาจารย์ ราวพุทธศตวรรษที่ 10 ณ ลังกาทวีป เพื่ออธิบายแนวทางแห่งความบริสุทธิ์ตามพระธรรมวินัย โดยมีรากฐานมาจากพระไตรปิฎกและอรรถกถาเดิม จุดประสงค์หลักของคัมภีร์นี้คือการจัดระบบคำสอนทางพระพุทธศาสนาให้เป็นลำดับแห่งการปฏิบัติจากศีล สมาธิ และปัญญา เพื่อให้ผู้ศึกษาเข้าถึงนิพพานได้อย่างมีหลักเกณฑ์
2. หลักธรรมสำคัญในคัมภีร์วิสุทธิมรรค
2.1 วิสุทธิ 7 (Satta-visuddhi)
คัมภีร์วิสุทธิมรรคแบ่งลำดับแห่งความบริสุทธิ์ไว้ 7 ขั้น ได้แก่
-
ศีลวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งศีล)
-
จิตตวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งจิต)
-
ทิฏฐิวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ)
-
กังขาวิตรณวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งการข้ามความสงสัย)
-
มัคคามัคญาณทัสสนวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งญาณเห็นทางและไม่ใช่ทาง)
-
ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งญาณเห็นปฏิปทา)
-
ญาณทัสสนวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะ)
หลักทั้ง 7 นี้เป็นโครงสร้างที่พระพุทธโฆสาจารย์รวบรวมจากคำสอนในพระไตรปิฎก โดยเฉพาะจาก วิปัสสนาภูมิปกรณ์ และพระสูตรหมวดอริยมรรค
2.2 มรรค 3
คัมภีร์วิสุทธิมรรคแบ่งแนวทางแห่งการปฏิบัติออกเป็น 3 มรรค ได้แก่
-
ศีลมรรค (ทางแห่งศีล)
-
สมาธิมรรค (ทางแห่งสมาธิ)
-
ปัญญามรรค (ทางแห่งปัญญา)
ซึ่งสอดคล้องกับ ไตรสิกขา (ศีล–สมาธิ–ปัญญา) ในพระไตรปิฎก (ทีฆนิกาย มหาวรรค, สมัยสูตร)
2.3 กัมมัฏฐาน 40
อีกส่วนสำคัญคือ “กรรมฐาน 40” ซึ่งเป็นฐานการภาวนาตามแนวทางในพระสูตร เช่น กสิณสูตร และ อานาปานสติสูตร โดยพระพุทธโฆสาจารย์ได้รวบรวมและจัดหมวดหมู่ใหม่ให้เป็นระบบภาคปฏิบัติสมถะกรรมฐานที่นำไปสู่สมาธิ และต่อเนื่องสู่การเจริญปัญญา
3. การสังเคราะห์หลักธรรมกับพระไตรปิฎก
3.1 ความสัมพันธ์กับพระสูตร
ในส่วนของพระสูตร คัมภีร์วิสุทธิมรรคอ้างอิงพระสูตรจำนวนมาก เช่น
-
มหาสติปัฏฐานสูตร (ทีฆนิกาย มหาวรรค)
-
สมัยสูตร (มัชฌิมนิกาย)
-
อานาปานสติสูตร (มัชฌิมนิกาย)
เพื่อยืนยันหลักการภาวนาและแนวทางวิปัสสนา พระพุทธโฆสาจารย์มักสังเคราะห์เนื้อหาเหล่านี้ให้อยู่ในรูปของ “กระบวนการภาวนาอย่างเป็นลำดับขั้น”
3.2 ความสัมพันธ์กับพระอภิธรรม
คัมภีร์วิสุทธิมรรคยังอธิบายจิต เจตสิก รูป และนิพพานตามหลักอภิธรรม เช่นเดียวกับใน ธัมมสังคณี และ วิภังค์ โดยเฉพาะในส่วนของจิตตวิสุทธิที่จำแนกอารมณ์สมถะ–วิปัสสนา และในส่วนของปัญญามรรคที่อธิบายวิปัสสนาญาณ 16 ขั้นตามแนวอภิธรรมปิฎก
3.3 ความสัมพันธ์กับพระวินัย
ส่วนของศีลวิสุทธิในวิสุทธิมรรคสัมพันธ์กับหลักศีลในพระวินัยปิฎก โดยพระพุทธโฆสาจารย์ได้อธิบายศีลของภิกษุ ภิกษุณี และคฤหัสถ์อย่างละเอียด เพื่อให้เห็นว่า “ศีล” เป็นพื้นฐานของการเจริญสมาธิและปัญญาในทางปฏิบัติ
4. การวิเคราะห์เชิงโครงสร้างและเนื้อหา
จากการวิเคราะห์เชิงโครงสร้าง พบว่า พระพุทธโฆสาจารย์ได้สร้าง “ระบบการปฏิบัติธรรมแบบสังเคราะห์” โดยดึงสาระจากพระไตรปิฎกมาจัดลำดับใหม่เป็นกระบวนการปฏิบัติที่ชัดเจนยิ่งขึ้น เช่น
-
การนำ อริยมรรคมีองค์ 8 มาสังเคราะห์กับ ไตรสิกขา
-
การอธิบาย สมถะและวิปัสสนา ให้เชื่อมต่อกันในกระบวนการเดียว
-
การแสดง นิพพาน เป็นจุดหมายสูงสุดที่เข้าได้ด้วยปัญญามรรค
กล่าวได้ว่า วิสุทธิมรรคทำหน้าที่ “อธิบายพระไตรปิฎกด้วยระบบปฏิบัติ” และ “สังเคราะห์พระอภิธรรมให้เข้าใจง่ายในเชิงภาวนา”
5. สรุป
คัมภีร์วิสุทธิมรรคจึงเป็นการสังเคราะห์คำสอนในพระไตรปิฎกอย่างเป็นระบบ โดยนำหลักธรรมสำคัญจากพระสูตร พระวินัย และพระอภิธรรมมาจัดกระบวนการใหม่ในเชิงการภาวนา เพื่อให้ผู้ศึกษาเข้าถึงหนทางแห่งความบริสุทธิ์ทั้งเจ็ดขั้นจนถึงนิพพานได้อย่างเป็นรูปธรรม อันสะท้อนถึงปัญญาและความสามารถของพระพุทธโฆสาจารย์ในการเชื่อมโยงคำสอนของพระพุทธเจ้าสู่ระบบการปฏิบัติที่เป็นเอกภาพ
บรรณานุกรมเบื้องต้น
-
พระพุทธโฆสาจารย์. วิสุทธิมรรค. แปลโดย สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ: มหามกุฏราชวิทยาลัย, 2545.
-
พระไตรปิฎก ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: มจร, 2539.
-
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). พุทธธรรม. กรุงเทพฯ: มูลนิธิพุทธธรรม, 2552.
-
รศ.ดร.สมภาร พรมทา. พระพุทธศาสนาในฐานะระบบความคิด. กรุงเทพฯ: มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2561.
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น