"ดร.สำราญ สมพงษ์" ใช้ AI วิเคราะห์ "โพชฌงค์ 7" สังเคราะห์เป็นฝ่ายร้อน–เย็น ชี้สมดุลจิตคือหนทางสู่นิพพาน

 

เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน 2568 ที่ผ่านมา ดร.สำราญ สมพงษ์ นักวิชาการอิสระด้านพุทธสันติวิธี และอดีตผู้สมัครสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดศรีสะเกษ พรรคเกษตรเสรี ได้ร่วมกับ ระบบปัญญาประดิษฐ์ (AI) ทำการวิเคราะห์เชิงวิชาการในหัวข้อ “โพชฌงค์: การสังเคราะห์เป็นฝ่ายร้อนและเย็น” โดยมุ่งศึกษาความหมายเชิงปฏิบัติของ โพชฌงค์ 7 ซึ่งเป็นหลักธรรมสำคัญในพระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท และมีบทบาทโดยตรงต่อการพัฒนาจิตในแนวทางสมาธิและวิปัสสนา

การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อจำแนกและสังเคราะห์ “โพชฌงค์ 7” ออกเป็นสองมิติ ได้แก่ ฝ่ายร้อน (Hot Factors) ซึ่งเป็นฝ่ายที่กระตุ้นจิตให้เกิดความเพียรและปัญญาตื่นรู้ และ ฝ่ายเย็น (Cool Factors) ซึ่งเป็นฝ่ายที่ทำให้จิตสงบ เย็น และบริสุทธิ์จากกิเลส โดยผลการวิเคราะห์พบว่า การปฏิบัติที่สมบูรณ์ต้องอาศัยความสมดุลระหว่างสองฝ่าย จึงจะนำไปสู่ความหลุดพ้นทางจิต

🔹 โพชฌงค์ 7: แก่นธรรมแห่งการตื่นรู้

โพชฌงค์ 7 (Seven Factors of Enlightenment) ปรากฏอยู่ในพระสูตรหลายแห่ง เช่น มหาสติปัฏฐานสูตร และ อาทิตตปริยายสูตร ประกอบด้วย

1. สติ (Sati – ความระลึกได้)

2. ธรรมวิจัย (Dhamma-vicaya – การพิจารณาธรรม)

3. วิริยะ (Viriya – ความเพียร)

4. ปีติ (Pīti – ความอิ่มเอิบใจ)

5. สุข (Sukha – ความสบายใจ)

6. สมาธิ (Samādhi – ความตั้งมั่นแห่งจิต)

7. อุเบกขา (Upekkhā – ความวางเฉยโดยปัญญา)

โพชฌงค์ทั้งเจ็ดเป็นองค์ธรรมที่พัฒนา “จิตให้ตื่นรู้ (Bodhi)” และเป็นส่วนสำคัญในการฝึกสมถะและวิปัสสนา

---

🔸 การสังเคราะห์ฝ่ายร้อน: พลังแห่งปัญญาและความตื่นตัว

ฝ่ายร้อนคือองค์ธรรมที่เร่งเร้าให้จิต “ลุกขึ้นรู้” และพิจารณาธรรมตามความเป็นจริง

• วิริยะ กระตุ้นความพยายามในการฝึกฝนจิตอย่างต่อเนื่อง

• ธรรมวิจัย ทำให้เกิดการใช้ปัญญาวิเคราะห์ขันธ์และสังขาร เห็นความจริงแห่งทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค

• ปีติ เป็นพลังใจและความอิ่มเอิบที่ส่งเสริมให้จิตเบิกบานในการภาวนา

ฝ่ายร้อนจึงทำหน้าที่ “จุดไฟแห่งปัญญา” เพื่อเผากิเลสและความหลงในขันธ์ทั้งหลาย

---

🔹 การสังเคราะห์ฝ่ายเย็น: พลังแห่งความสงบและความบริสุทธิ์

ฝ่ายเย็นคือองค์ธรรมที่ช่วยให้จิตสงบ นิ่ง และเย็นลงจากอำนาจของตัณหา

• สติ เฝ้าระลึกและควบคุมจิตไม่ให้วอกแวก

• สุข ทำให้จิตผ่อนคลายและอ่อนโยนจากการเจริญสมาธิ

• สมาธิ ทำให้จิตตั้งมั่น ไม่ฟุ้งซ่าน

• อุเบกขา ทำให้จิตเป็นกลาง ปราศจากการยึดมั่น ถือมั่น

ฝ่ายเย็นจึงเป็น “ธาตุน้ำแห่งธรรม” ที่ชำระจิตให้เยือกเย็นและบริสุทธิ์

---

⚖️ สมดุลจิต: จุดบรรจบของร้อนและเย็น

ดร.สำราญ อธิบายว่า การจำแนกโพชฌงค์เป็นฝ่ายร้อน–เย็น ไม่ได้หมายถึงการแยกขาด แต่เป็นการแสดงถึง สมดุลของจิต ที่ต้องดำเนินควบคู่กัน

• ฝ่ายร้อน กระตุ้นให้จิตตื่นรู้และเจริญปัญญา

• ฝ่ายเย็น ทำให้จิตสงบและมั่นคง พร้อมรับความจริง

เช่น การเจริญสติ (เย็น) ทำให้เห็นขันธ์ 5 ตามจริง เมื่อใช้วิริยะและธรรมวิจัย (ร้อน) พิจารณาอย่างลึกซึ้ง จะเกิดปีติและสุขควบคู่ (ร้อน+เย็น) นำไปสู่สมาธิและอุเบกขา (เย็น) ซึ่งเป็นฐานของปัญญาที่ตั้งมั่น

---

🪷 บทสรุป: สมดุลแห่งโพชฌงค์คือหนทางดับทุกข์

ผลการวิเคราะห์โดย AI และการตีความเชิงวิชาการของ ดร.สำราญ สรุปว่า

• ฝ่ายร้อน (วิริยะ, ธรรมวิจัย, ปีติ) ทำหน้าที่กระตุ้นปัญญา

• ฝ่ายเย็น (สติ, สุข, สมาธิ, อุเบกขา) ทำหน้าที่ขัดเกลากิเลส

เมื่อปฏิบัติทั้งสองฝ่ายอย่างสมดุล จะเกิด “จิตที่มีปัญญาและความสงบ” ซึ่งเป็นฐานสำคัญของการบรรลุนิพพาน

การสังเคราะห์นี้ยังสะท้อนหลัก ไตรสิกขา (ศีล–สมาธิ–ปัญญา) ที่พระพุทธเจ้าทรงสอนไว้อย่างเป็นระบบ โดยฝ่ายร้อนสัมพันธ์กับ “ปัญญาสิกขา” และฝ่ายเย็นสัมพันธ์กับ “สมาธิสิกขา” อันเป็นสองเสาหลักแห่งการหลุดพ้น

การวิเคราะห์โพชฌงค์: การสังเคราะห์เป็นฝ่ายร้อนและเย็น

บทคัดย่อ

โพชฌงค์ 7 เป็นหลักธรรมสำคัญในพระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท ซึ่งมีบทบาทสำคัญต่อการเจริญสมาธิและวิปัสสนา บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ วิเคราะห์โพชฌงค์ 7 และสังเคราะห์ออกเป็นฝ่ายร้อน (ก่อให้เกิดการตื่นรู้/ปฏิรูปจิต) และฝ่ายเย็น (ให้จิตสงบ/ดับกิเลส) การจำแนกนี้ช่วยให้เข้าใจบทบาทของโพชฌงค์แต่ละประการในการปฏิบัติธรรม โดยฝ่ายร้อนมุ่งกระตุ้นปัญญาและความตื่นตัว ส่วนฝ่ายเย็นมุ่งสร้างความสงบและความบริสุทธิ์แห่งจิต ผลลัพธ์ของการปฏิบัติคือความสมดุลระหว่างจิตที่มีปัญญาและจิตที่สงบ เป็นฐานนำไปสู่การบรรลุนิพพาน

---

1. บทนำ

โพชฌงค์ 7 (Seven Factors of Enlightenment) เป็นหลักธรรมที่ปรากฏในพระสูตรหลายแห่ง เช่น อาทิตตปริยายสูตร และ มหาสติปัฏฐานสูตร โดยแต่ละโพชฌงค์เป็นองค์ประกอบของการพัฒนาจิตให้เกิด ความตื่นรู้ (Bodhi) และเป็นส่วนสำคัญของ วิปัสสนาและสมถภาวนา
โพชฌงค์ 7 ได้แก่:

1. สติ (Mindfulness – Sati)

2. วิริยะ (Effort – Viriya)

3. วิรัญญาณ/ฉันทานุสติ (Investigation of Dhamma – Dhamma-vicaya)

4. ปิติ (Rapture – Pīti)

5. สุข/ความสบายใจ (Tranquillity – Sukha)

6. สมาธิ (Concentration – Samādhi)

7. อุเบกขา/Equanimity – Upekkhā

บทความนี้จะ สังเคราะห์โพชฌงค์ 7 เป็นฝ่ายร้อนและเย็น เพื่อทำความเข้าใจว่าธรรมแต่ละข้อมีบทบาทอย่างไรในการสร้างสมดุลของจิต

---

2. การจำแนกโพชฌงค์เป็นฝ่ายร้อนและเย็น

2.1 ฝ่ายร้อน (Hot Factors)

“ฝ่ายร้อน” หมายถึงโพชฌงค์ที่กระตุ้นจิตให้เกิดความตื่นตัว ปัญญา หรือการเผชิญหน้ากับความจริงของขันธ์และสังขาร

โพชฌงค์	ลักษณะและบทบาท
วิริยะ (Viriya – ความเพียร)	กระตุ้นให้เกิดความพยายามฝึกฝนศีล สมาธิ และวิปัสสนา เป็นแรงผลักดันจิตให้ลุกขึ้นปฏิบัติ
วิจารณญาณ/ธรรมวิจัย (Dhamma-vicaya – การพิจารณาธรรม)	กระตุ้นการวิเคราะห์ธรรมชาติของขันธ์และสังขาร ทำให้เกิดปัญญารู้แจ้ง และเข้าใจทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค
ปิติ (Pīti – ความปีติ)	เป็นอารมณ์ยกระดับจิต กระตุ้นจิตให้คลายความเกาะกุม มีแรงผลักดันในการเจริญสมาธิ

บทสรุป: ฝ่ายร้อนมีหน้าที่ “เร่ง” จิตให้ตื่นตัวและเผชิญหน้ากับความจริงของสังขาร

---

2.2 ฝ่ายเย็น (Cool Factors)

“ฝ่ายเย็น” หมายถึงโพชฌงค์ที่ช่วยให้จิตสงบ นิ่ง และบริสุทธิ์จากกิเลส

โพชฌงค์	ลักษณะและบทบาท
สติ (Sati – ความระลึกได้)	ควบคุมและเฝ้าสังเกตจิตใจ ช่วยให้ไม่วอกแวก ลดความกำหนัดและความโกรธ เป็นเครื่องมือสร้างความสงบ
สุข (Sukha – ความสบายใจ)	อารมณ์สงบที่เกิดจากการเจริญสมาธิ ทำให้จิตอ่อนโยนและมั่นคง
สมาธิ (Samādhi – ความตั้งมั่น)	ทำให้จิตมั่นคง มีสมดุล ลดความฟุ้งซ่าน และเป็นฐานของวิปัสสนา
อุเบกขา (Upekkhā – ความไม่ยึดมั่น)	ลดความยึดมั่นถือมั่น เป็นการสร้างใจกลางสงบและสมดุล ไม่ถูกกระทบจากอารมณ์ภายนอก

บทสรุป: ฝ่ายเย็นมีหน้าที่ “ทำให้จิตสงบและบริสุทธิ์” เป็นฐานสำคัญสำหรับการเจริญวิปัสสนาและปัญญา

---

3. การสังเคราะห์เชิงปฏิบัติ

การแบ่งโพชฌงค์เป็นฝ่ายร้อนและเย็นไม่ใช่การแยกขาดจากกัน แต่เป็น ระบบสมดุลของจิต

• ฝ่ายร้อน → กระตุ้นให้จิตลุกขึ้นพิจารณาและเจริญปัญญา

• ฝ่ายเย็น → ทำให้จิตสงบและมั่นคง พร้อมรับปัญญา

ตัวอย่าง:

1. เจริญสติ (เย็น) ทำให้สังเกตขันธ์ 5 ได้อย่างชัดเจน

2. ใช้วิริยะและวิจารณญาณ (ร้อน) เพื่อพิจารณาความจริงของทุกข์และสมุทัย

3. ปิติและสุขเกิดขึ้นพร้อมกัน (ร้อน + เย็น) ทำให้เกิดความสมดุลของจิต

4. สมาธิและอุเบกขา (เย็น) ทำให้ปัญญาที่เกิดจากฝ่ายร้อนสามารถตั้งมั่นโดยไม่ฟุ้งซ่าน

ข้อสังเกต: การสังเคราะห์นี้สะท้อนหลักการ ไตรสิกขา (ศีล–สมาธิ–ปัญญา) โดยฝ่ายร้อนเป็นปัญญาและการกระตุ้น ส่วนฝ่ายเย็นเป็นศีลและสมาธิ

---

4. สรุป

โพชฌงค์ 7 สามารถสังเคราะห์เป็น ฝ่ายร้อนและฝ่ายเย็น เพื่อเข้าใจบทบาทของแต่ละโพชฌงค์ในการปฏิบัติธรรม:

• ฝ่ายร้อน: วิริยะ, ธรรมวิจัย, ปิติ → กระตุ้นจิตให้ตื่นตัว ปัญญาแจ้ง

• ฝ่ายเย็น: สติ, สุข, สมาธิ, อุเบกขา → ทำให้จิตสงบ บริสุทธิ์ และมั่นคง

การปฏิบัติโพชฌงค์ทั้งสองฝ่ายร่วมกัน ทำให้เกิด สมดุลแห่งจิต ซึ่งเป็นฐานสำคัญสำหรับการเจริญวิปัสสนา และนำไปสู่การดับทุกข์อย่างแท้จริง
ดังนั้น การวิเคราะห์โพชฌงค์ในมุมร้อน–เย็นช่วยให้ผู้ปฏิบัติเห็น บทบาทเชิงระบบ ของแต่ละโพชฌงค์ และสามารถจัดลำดับปฏิบัติให้สอดคล้องกับสภาพจิตและระดับปัญญา

---

บรรณานุกรมเบื้องต้น

1. พระไตรปิฎก ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: มจร, 2539.

2. พระพุทธโฆสาจารย์. วิสุทธิมรรค. แปลโดย สมเด็จพระมหาวีรวงศ์, กรุงเทพฯ: มหามกุฏราชวิทยาลัย, 2545.

3. Bodhi, Bhikkhu. A Comprehensive Manual of Abhidhamma. Kandy: Buddhist Publication Society, 1999.

4. Ñāṇamoli Bhikkhu & Bodhi, Bhikkhu. The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikāya. Boston: Wisdom Publications, 1995.

5. พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). โพชฌงค์: ธรรมแห่งความตื่นรู้. กรุงเทพฯ: มูลนิธิพุทธธรรม, 2555.