พุทธปัญญากับการสร้างความร่วมมือเพื่อสันติภาพโลกอย่างยั่งยืน กรณีศึกษาจีนเจ้าภาพจัดงานวิสาขบูชาโลก

พุทธปัญญากับการสร้างความร่วมมือเพื่อสันติภาพโลกอย่างยั่งยืน โดยอาศัยกรณีศึกษา: การจัดงานวิสาขบูชาโลก ครั้งที่ 21 ณ สาธารณรัฐประชาชนจีน พ.ศ. 2569 โดยดร.สำราญ สมพงษ์ นักข่าวอาวุโส นักวิชาการด้านพุทธสันติวิธีสื่อสารมวลชน

บทความนี้มุ่งวิเคราะห์แนวคิด "พุทธปัญญา" ในบริบทของการสร้างความร่วมมือเพื่อสันติภาพโลกอย่างยั่งยืน โดยเชื่อมโยงกับกรณีการจัดงานวันวิสาขบูชาโลก ครั้งที่ 21 ที่ประเทศจีนในปี พ.ศ. 2569 ภายใต้หัวข้อหลัก “Buddhist Wisdom in Promoting Global Sustainable Development and Building a Shared Future for Humankind” โดยพิจารณาเนื้อหาทางพุทธปรัชญา สถานการณ์ความร่วมมือระหว่างรัฐกับองค์กรสงฆ์ และการประยุกต์ใช้หลักธรรมเพื่อเสริมสร้างกลไกความร่วมมือในระดับนานาชาติ บทความเสนอว่าพุทธปัญญามิใช่เพียงคำสอนศีลธรรมเฉพาะบุคคล หากแต่สามารถเป็นรากฐานเชิงโครงสร้างเพื่อสร้างสันติภาพที่ยั่งยืนในระดับโลก ผ่านการเน้นสติ เมตตา ปัญญา และการเข้าใจซึ่งกันและกัน

1. บทนำ

ในโลกที่เต็มไปด้วยความขัดแย้ง สงคราม และความไม่เท่าเทียม แนวคิดเรื่องสันติภาพอย่างยั่งยืนจึงได้รับความสนใจจากทั่วโลก หนึ่งในแนวทางที่กำลังได้รับการพิจารณาอย่างจริงจังคือ การใช้ "พุทธปัญญา" (Buddhist Wisdom) เป็นฐานคิดในการสร้างความร่วมมือข้ามพรมแดน ความสำคัญของเรื่องนี้ปรากฏชัดในกรณีที่รัฐบาลจีนและพุทธสมาคมจีนร่วมกับคณะกรรมการบริหารสภาสากลวันวิสาขบูชาโลก มีมติจัดงานวิสาขบูชาโลกครั้งที่ 21 ณ กรุงปักกิ่ง ระหว่างวันที่ 26–28 พฤษภาคม 2569 โดยชูแนวคิดหลัก “พุทธปัญญากับการพัฒนาโลกอย่างยั่งยืน” ซึ่งรวมถึงหัวข้อย่อยสำคัญคือ “พุทธปัญญากับการสร้างความร่วมมือเพื่อสันติภาพโลกอย่างยั่งยืน” ที่เป็นประเด็นหลักในการศึกษาครั้งนี้

2. แนวคิด "พุทธปัญญา": นิยามและองค์ประกอบ

"พุทธปัญญา" ไม่ได้หมายถึงความรู้ทั่วไปหรือการสะสมข้อมูล หากหมายถึง ปัญญาที่เกิดจากการเห็นแจ้งตามความเป็นจริง (ยถาภูตญาณทัสสนะ) ผ่านการฝึกฝนด้วยศีล สมาธิ และปัญญาในแนวทางอริยมรรคมีองค์ 8 โดยเฉพาะองค์ประกอบของ สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) และ สัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ) ที่เน้นการปราศจากความพยาบาทและเบียดเบียน

องค์ประกอบของพุทธปัญญาที่เกี่ยวข้องกับสันติภาพ ได้แก่:

อหิงสา (ไม่เบียดเบียน)

เมตตา–กรุณา (ความปรารถนาดีและช่วยเหลือผู้อื่น)

สมานฉันท์ (การอยู่ร่วมกันอย่างเข้าใจ)

การพัฒนาตนอย่างต่อเนื่อง เพื่อประโยชน์ส่วนรวม

3. ความร่วมมือเพื่อสันติภาพในบริบทพหุภาคี

การสร้างสันติภาพในโลกยุคใหม่จำเป็นต้องพึ่งพาความร่วมมือในระดับนานาชาติ (multilateral cooperation) ซึ่งพุทธศาสนาและองค์กรสงฆ์มีบทบาทสำคัญในการเป็น "พลังนุ่มนวล" (soft power) ในการส่งเสริมความเข้าใจ การให้อภัย และการอยู่ร่วมกัน

กรณีการจัดงานวิสาขบูชาโลก 2569 โดยรัฐบาลจีน สะท้อนให้เห็นถึง 3 ปัจจัยหลักในการสร้างความร่วมมืออย่างยั่งยืน คือ:

การมีส่วนร่วมของรัฐ–ศาสนา: รัฐบาลจีนจับมือกับพุทธสมาคมจีน แสดงถึงการใช้พลังทางวัฒนธรรมเพื่อเชื่อมโยงประชาคมโลก

เวทีระหว่างประเทศที่เท่าเทียม: การประชุมร่วมกับตัวแทนพุทธศาสนิกทั่วโลก เปิดโอกาสให้ทุกฝ่ายแลกเปลี่ยนบนพื้นฐานของความเสมอภาค

การใช้พุทธธรรมเป็นกรอบคิดหลัก: หัวข้อสัมมนาย่อยทั้ง 4 สะท้อนบทบาทของพุทธศาสนาในการตอบสนองต่อปัญหาโลก ทั้งสิ่งแวดล้อม ความยากจน ความขัดแย้ง และการพัฒนา

4. พุทธปัญญากับการสร้างสันติภาพโลกอย่างยั่งยืน

4.1 จาก "ความสงบภายใน" สู่ "สันติภาพภายนอก"

พุทธปัญญาเน้นว่า ความสงบที่แท้จริงเริ่มต้นจากภายในจิตใจของแต่ละคน เมื่อบุคคลฝึกฝนตนให้รู้เท่าทันกิเลส ย่อมไม่ตกเป็นเครื่องมือของความโกรธ เกลียด และความโลภ ซึ่งเป็นต้นตอของความขัดแย้งในสังคมและระดับโลก

4.2 การพัฒนาอย่างยั่งยืน = การไม่เบียดเบียน

หลักศีลห้าและแนวคิด "อิทัปปัจจยตา" (ปัจจัยสัมพันธ์) ชี้ให้เห็นว่า ทุกสิ่งมีความเชื่อมโยงกัน การพัฒนาที่ยั่งยืนจึงต้องอยู่บนพื้นฐานของการไม่เบียดเบียนทั้งมนุษย์และธรรมชาติ เช่นเดียวกับหัวข้อสัมมนาย่อย “พุทธวิถีกับการส่งเสริมนิเวศวิทยาสีเขียว”

4.3 เครือข่ายพุทธทั่วโลกคือเครื่องมือสร้างสันติภาพ

การจัดงานวิสาขบูชาโลกแต่ละปีทำหน้าที่เสมือน "เวทีการทูตทางพุทธ" ซึ่งช่วยลดอคติทางวัฒนธรรมและสร้างการเชื่อมโยงระหว่างประเทศผ่านศาสนา สันติภาพจึงไม่ได้เป็นแค่เป้าหมาย แต่เป็น "กระบวนการ" ที่ต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างรัฐ ศาสนา และภาคประชาชน

5. บทสรุป

พุทธปัญญาไม่ใช่เพียงแนวทางทางจิตวิญญาณเฉพาะบุคคล หากแต่สามารถนำมาประยุกต์ใช้เป็นแนวทางเชิงโครงสร้างในการสร้างความร่วมมือเพื่อสันติภาพโลกอย่างยั่งยืน การจัดงานวันวิสาขบูชาโลก ปี 2569 ณ สาธารณรัฐประชาชนจีน เป็นตัวอย่างสำคัญที่สะท้อนบทบาทของพุทธศาสนาในระดับโลก ทั้งในด้านวัฒนธรรม การพัฒนา และความมั่นคงของมนุษยชาติ

การพัฒนาอย่างยั่งยืนและสันติภาพที่แท้จริง จึงต้องอาศัย "พุทธปัญญา" เป็นรากฐาน ร่วมกับการปฏิบัติจริงในระดับสากล ที่ไม่ใช่แค่การเฉลิมฉลอง แต่คือการเปลี่ยนแปลงทางแนวคิดและพฤติกรรมของมนุษย์ทั้งระบบ