ยุทธศาสตร์ ดร.นิยม เวชกามา พัฒนาหนองหารสกลนคร

พลวัตอำนาจและการจัดการทรัพยากร: การวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ต่อยุทธศาสตร์การพัฒนาหนองหารของ ดร.นิยม เวชกามา

1. บทนำ: หนองหารในฐานะพื้นที่ทับซ้อนทางรัฐศาสตร์และนิเวศวิทยา

หนองหาร จังหวัดสกลนคร มิได้ดำรงอยู่เพียงในฐานะแหล่งน้ำจืดตามธรรมชาติที่มีขนาดใหญ่เป็นอันดับสองของประเทศไทย หรือพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับนานาชาติ (Wetland of International Importance) เท่านั้น แต่ในทางรัฐศาสตร์และสังคมวิทยาการเมือง หนองหารคือ "พื้นที่ทับซ้อน" (Overlapping Space) ที่มีความซับซ้อนอย่างยิ่งในเชิงโครงสร้างอำนาจ พื้นที่แห่งนี้เป็นจุดตัดของความขัดแย้งระหว่างอำนาจรัฐในการจัดการทรัพยากร (State Authority in Resource Management) สิทธิชุมชนดั้งเดิมในการทำกิน (Customary Rights) และมิติทางจิตวิญญาณ (Spiritual Dimensions) ที่ฝังรากลึกในวิถีชีวิตของชาวสกลนคร การดำรงอยู่ของหนองหารจึงเป็นภาพสะท้อนของปัญหาการจัดการทรัพยากรส่วนรวมของประเทศไทย ที่ซึ่งกฎหมาย นโยบาย และวิถีชีวิตจริงมักจะดำเนินไปในทิศทางที่ไม่สอดคล้องกัน

รายงานการวิจัยฉบับนี้ มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อทำการสังเคราะห์และวิเคราะห์เชิงลึกต่อแนวคิด ยุทธศาสตร์ และบทบาทของ ดร.นิยม เวชกามา อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสกลนคร (หลายสมัย) ผู้ซึ่งถือเป็นตัวละครทางการเมืองที่มีบทบาทสำคัญที่สุดคนหนึ่งในการขับเคลื่อนวาระการพัฒนาหนองหารเข้าสู่เวทีระดับชาติ การศึกษาแนวคิดของ ดร.นิยม มิใช่เป็นเพียงการศึกษาชีวประวัติของนักการเมืองรายบุคคล แต่เป็นการศึกษากระบวนทัศน์ (Paradigm) ในการจัดการทรัพยากรน้ำและที่ดินที่พยายามผสาน "พุทธจริยศาสตร์" เข้ากับ "กลไกรัฐสภา" ท่ามกลางบริบทความขัดแย้งของการเมืองไทยร่วมสมัย

ความสำคัญของการวิเคราะห์กรณีศึกษาของ ดร.นิยม เวชกามา อยู่ที่ความเป็นเอกลักษณ์ของภูมิหลังและวิธีการทำงานทางการเมืองของท่าน ที่สะท้อนความพยายามในการเชื่อมต่อระหว่างโลกทางธรรมและโลกทางโลก (Secular and Spiritual Worlds) เพื่อแก้ไขปัญหาความยากจนและความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงทรัพยากร รายงานฉบับนี้จะเจาะลึกถึงรากฐานทางความคิดที่ส่งผลต่อการตัดสินใจเชิงนโยบาย การวิเคราะห์ผลกระทบของโครงการที่ท่านผลักดัน ทั้งในมิติของสิ่งแวดล้อม สังคม และเศรษฐกิจ ตลอดจนการตรวจสอบพลวัตทางการเมืองจากการย้ายสังกัดพรรคที่มีนัยสำคัญต่อความต่อเนื่องของนโยบายพัฒนาหนองหาร โดยมุ่งหวังที่จะนำเสนอข้อค้นพบที่เป็นประโยชน์ต่อวงวิชาการด้านรัฐประศาสนศาสตร์และการวางแผนพัฒนาพื้นที่อย่างยั่งยืน

2. ภูมิหลังทางภูมิปัญญาและรากฐานความคิดทางการเมือง

การจะทำความเข้าใจ "นโยบาย" จำเป็นต้องเข้าใจ "คน" ผู้กำหนดนโยบายเสียก่อน สำหรับ ดร.นิยม เวชกามา นั้น ภูมิหลังทางจิตวิญญาณและการศึกษามีอิทธิพลอย่างมหาศาลต่อวิธีคิดในการมองปัญหาหนองหาร ท่านมิได้มองหนองหารเป็นเพียงทรัพยากรทางกายภาพ (Physical Resource) แต่มองเป็นพื้นที่ทางจิตวิญญาณและพื้นที่แห่งความทุกข์ร้อนของประชาชนที่ต้องได้รับการ "ปัดเป่า"

2.1 วิถีแห่งสมณะกับแนวคิดการพัฒนา (Monastic Background and Development Philosophy)

ดร.นิยม เวชกามา มีต้นทุนทางสังคมและวัฒนธรรมที่เข้มแข็งจากภูมิหลังการเป็น "เปรียญธรรม" ซึ่งเป็นระดับการศึกษาของคณะสงฆ์ไทย และที่สำคัญยิ่งกว่านั้น คือประสบการณ์ในการปฏิบัติธรรม เมื่อท่านตัดสินใจลาสิกขาบทและเข้าสู่เส้นทางการเมือง ฐานคิดแบบพุทธเถรวาทที่เน้นเรื่อง "เมตตาธรรม" และ "การสงเคราะห์" (Welfare) จึงถูกแปรเปลี่ยนมาเป็นอุดมการณ์ทางการเมือง ท่านมองบทบาทของสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรในฐานะ "ผู้อภิบาล" (Guardian) ที่มีหน้าที่บำบัดทุกข์บำรุงสุข โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริบทของหนองหาร ซึ่งเป็นแหล่งทำมาหากินของคนยากคนจน แนวคิดของท่านจึงมักมุ่งเน้นไปที่การปกป้องสิทธิของคนตัวเล็กตัวน้อยที่ถูกเบียดขับจากโครงสร้างอำนาจรัฐ

นอกจากนี้ ความสัมพันธ์อันแนบแน่นกับสถาบันสงฆ์ยังส่งผลให้ยุทธศาสตร์การพัฒนาของท่านมักจะมีวัดและศาสนาเป็นองค์ประกอบหลัก ตัวอย่างเช่น การผลักดันให้ถ้ำผาขามเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงธรรมะ และการให้ความสำคัญกับการบูรณปฏิสังขรณ์วัดวาอารามรอบหนองหาร ¹ สิ่งนี้ชี้ให้เห็นว่า ในสายตาของ ดร.นิยม "การพัฒนา" (Development) มิอาจแยกขาดจาก "การยกระดับจิตใจ" (Spiritual Upliftment) ได้

2.2 บทบาทในสภาผู้แทนราษฎร: กลไกนิติบัญญัติเพื่อการเปลี่ยนแปลง

ในฐานะนักการเมือง ดร.นิยม ได้ใช้กลไกรัฐสภาอย่างเข้มข้นในการขับเคลื่อนประเด็นหนองหาร ท่านมีบทบาทสำคัญในคณะกรรมาธิการการศาสนา ศิลปะและวัฒนธรรม รวมถึงการเป็นผู้เสนอญัตติต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับหนองหารโดยตรง ³ การวิเคราะห์บันทึกการทำงานในสภาฯ พบว่าท่านเป็นหนึ่งใน ส.ส. ที่มีการอภิปรายและเสนอญัตติเกี่ยวกับปัญหาทรัพยากรน้ำและที่ดินในสกลนครมากที่สุดคนหนึ่ง ⁵

ญัตติที่สำคัญที่สะท้อนแนวคิดของท่าน ได้แก่:

1. ญัตติเรื่องการตั้งคณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมรอบฝั่งหนองหาร: เป็นความพยายามในการดึงปัญหาระดับท้องถิ่นขึ้นสู่การพิจารณาระดับชาติ เพื่อระดมสรรพกำลังและงบประมาณจากส่วนกลาง ⁶

2. ญัตติด่วนเรื่องการสนับสนุนการพัฒนาฟื้นฟูหนองหารและเส้นทางการท่องเที่ยว: สะท้อนวิสัยทัศน์ที่ต้องการเชื่อมโยงการอนุรักษ์เข้ากับเศรษฐกิจการท่องเที่ยว ⁶

3. การผลักดันร่าง พ.ร.บ. ส่งเสริมกิจการพระพุทธศาสนา: แม้จะดูเป็นเรื่องศาสนา แต่มีนัยสำคัญต่อการจัดการพื้นที่วัดรอบหนองหารและการจัดการทรัพย์สินของวัด ซึ่งสัมพันธ์กับกรณีพิพาทเรื่องที่ดิน ³

3. มหากาพย์ที่ดินและสิทธิชุมชน: การปะทะกันของอำนาจรัฐและวิถีชาวบ้าน

ประเด็นที่ถือเป็น "หัวใจ" ของปัญหาหนองหาร และเป็นประเด็นที่ ดร.นิยม ให้ความสำคัญสูงสุด คือ ปัญหาความขัดแย้งเรื่องที่ดินทำกิน (Land Tenure Conflict) นี่คือปมปัญหาที่ซับซ้อนและเรื้อรังที่สุด เนื่องจากการประกาศเขตที่ดินของรัฐทับซ้อนกับพื้นที่ที่ประชาชนครอบครองมาแต่อดีต

3.1 สถานะทางกฎหมาย vs. ข้อเท็จจริงในพื้นที่

หนองหารมีสถานะเป็นที่ดินสาธารณประโยชน์ (น.ส.ล.) และอยู่ในความดูแลของกรมประมง ⁷ การประกาศเขตหวงห้ามของรัฐในอดีต มักกระทำโดยยึดแผนที่ทางอากาศหรือการสำรวจที่ไม่ละเอียดเพียงพอ ส่งผลให้ที่ดินทำกินและที่อยู่อาศัยของชาวบ้านริมฝั่งหนองหารจำนวนมากตกอยู่ในสถานะ "ผู้บุกรุก" (Encroacher) โดยไม่รู้ตัว

ดร.นิยม ได้วิเคราะห์ปัญหานี้และมองเห็น "ความอยุติธรรมเชิงโครงสร้าง" (Structural Injustice) ท่านชี้ให้เห็นถึงความเหลื่อมล้ำในการบังคับใช้กฎหมาย โดยระบุว่าในช่วงปี พ.ศ. 2536-2545 มีการออกเอกสารสิทธิ์ (โฉนดและ น.ส.3ก.) ให้กับนายทุนหรือผู้ถือครองที่ดินบางรายในฝั่งทิศตะวันตกของหนองหาร (ใกล้เขตเมือง) ได้ ทั้งที่อยู่ในเขตหวงห้ามเช่นกัน แต่ประชาชนรากหญ้าในพื้นที่รอบนอกกลับถูกปฏิเสธสิทธิ์ ⁸

ตารางที่ 1: เปรียบเทียบมุมมองต่อสถานะที่ดินรอบหนองหาร

มิติการพิจารณา	มุมมองของรัฐ (Technocratic View)	มุมมองของ ดร.นิยม เวชกามา (People-Centric View)	ผลกระทบต่อการนโยบาย
สถานะทางกฎหมาย	เป็นที่ดินสาธารณประโยชน์ (น.ส.ล.) ห้ามครอบครอง	เป็นที่ดินทำกินเดิมที่ถูกรัฐประกาศทับสิทธิ์ (Ancestral Land)	นำไปสู่ข้อเสนอการพิสูจน์สิทธิ์และการนิรโทษกรรมที่ดิน
การใช้ประโยชน์	เพื่อการอนุรักษ์ การประมง และกักเก็บน้ำ	เพื่อการยังชีพ เกษตรกรรม และที่อยู่อาศัย	ขัดแย้งเรื่องการรื้อถอนสิ่งปลูกสร้าง vs การปรับปรุงสาธารณูปโภค
แนวทางแก้ไข	การบังคับใช้กฎหมาย ขับไล่ หรือให้เช่าที่ราชพัสดุ	การออกเอกสารสิทธิ์ให้ถูกต้องตามความเป็นจริง	ดร.นิยม พยายามผลักดันการเปลี่ยนสถานะที่ดิน
หน่วยงานรับผิดชอบ	กรมประมง, กรมที่ดิน, กรมธนารักษ์	คณะกรรมการที่ดินแห่งชาติ (คทช.), ฝ่ายการเมือง	เกิดการต่อรองอำนาจระหว่างข้าราชการประจำและนักการเมือง

3.2 ยุทธศาสตร์การต่อสู้เพื่อสิทธิที่ดิน

แนวทางการต่อสู้ของ ดร.นิยม ในเรื่องที่ดิน มีลักษณะเป็น "การรุกฆาตทางนโยบาย" (Policy Offensive) โดยท่านใช้สถานะ ส.ส. และกรรมาธิการ เป็นเครื่องมือหลัก

1. การนำคณะกรรมาธิการลงพื้นที่: ท่านได้เชิญคณะกรรมาธิการการที่ดิน ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สภาผู้แทนราษฎร ลงพื้นที่หนองหารเพื่อรับฟังปัญหาและกดดันหน่วยงานราชการในพื้นที่ ⁹ ยุทธวิธีนี้ช่วยเปิดพื้นที่เจรจาระหว่างชาวบ้านกับข้าราชการระดับสูง ซึ่งปกติชาวบ้านจะเข้าถึงได้ยาก

2. การเรียกร้องความชัดเจนเรื่องแนวเขต: ดร.นิยม เรียกร้องให้มีการรังวัดและกำหนดแนวเขตหนองหารให้ชัดเจน เพื่อยุติความคลุมเครือที่เปิดช่องให้เจ้าหน้าที่รัฐใช้ดุลยพินิจในทางมิชอบ หรือเลือกปฏิบัติในการจับกุม ²

3. การผลักดันการออกโฉนด: เป้าหมายสูงสุดของท่านคือการเปลี่ยนสภาพที่ดินที่ประชาชนครอบครองอยู่จริงให้มีเอกสารสิทธิ์ถูกต้องตามกฎหมาย เพื่อให้ประชาชนสามารถเข้าถึงแหล่งเงินทุนและมีความมั่นคงในชีวิต ⁵ แม้ว่าความพยายามนี้จะยังไม่บรรลุผลสำเร็จสมบูรณ์เนื่องจากติดขัดข้อกฎหมายที่ซับซ้อน แต่ถือเป็นจุดยืนที่ท่านใช้หาเสียงและได้รับความไว้วางใจจากประชาชนต่อเนื่องยาวนาน

3.3 กรณีศึกษาความขัดแย้ง "เกาะดอนสวรรค์": เมื่อศาสนาปะทะประชาสังคม

กรณีเกาะดอนสวรรค์ถือเป็นบททดสอบสำคัญของแนวคิดการพัฒนาของ ดร.นิยม ที่แสดงให้เห็นถึงความซับซ้อนเมื่อมิติทางศาสนาเข้ามาเกี่ยวข้องกับทรัพยากรสาธารณะ

• บริบทปัญหา: มีความพยายามในการขอออกโฉนดที่ดินบนเกาะดอนสวรรค์ (เกาะกลางหนองหาร) เพื่อตั้งเป็นวัด โดยมีกระแสข่าวเชื่อมโยงกับวัดซึ่งก่อให้เกิดความหวาดระแวงในหมู่ชาวสกลนครว่าจะเป็นการยึดครองพื้นที่สาธารณะไปเป็นของเอกชนหรือกลุ่มทุนศาสนา ¹⁰

• จุดยืนของภาคประชาสังคม: กลุ่ม "รวมใจไทสกลนคร" และ "รักษ์หนองหาร" มองว่าเกาะดอนสวรรค์เป็นสมบัติสาธารณะ (Public Commons) ที่ทุกคนควรมีสิทธิ์ใช้ร่วมกัน การออกโฉนดให้วัดจะเป็นการกีดกันประชาชนทั่วไปและชาวประมงออกจากพื้นที่

• จุดยืนและการจัดการของ ดร.นิยม: ในฐานะผู้ที่มีบทบาทสูงในวงการสงฆ์ ดร.นิยม ตกอยู่ในที่นั่งลำบาก ท่านพยายามอธิบายว่าการดำเนินการดังกล่าวเป็นไปตามมติของคณะสงฆ์จังหวัดสกลนครในการยกฐานะวัดร้างให้ถูกต้องตามกฎหมาย และชี้แจงว่าตนเองไม่ได้มีผลประโยชน์ทับซ้อน ¹¹ ท่านพยายามแสดงบทบาทเป็น "คนกลาง" ที่เข้าใจทั้งกฎหมายสงฆ์และกฎหมายบ้านเมือง แต่กรณีนี้สะท้อนให้เห็นว่า แนวคิดการพัฒนาโดยใช้วัดเป็นศูนย์กลาง (Temple-Centric Development) ของท่าน อาจไม่สอดคล้องกับบริบทของสังคมสมัยใหม่ที่ให้ความสำคัญกับพื้นที่สาธารณะและสิทธิชุมชนมากกว่าสิทธิทางศาสนาในบางกรณี

4. วิศวกรรมและการจัดการน้ำ: การขุดลอกกับการฟื้นฟูระบบนิเวศ

นอกเหนือจากเรื่องที่ดิน "น้ำ" คืออีกหนึ่งวาระสำคัญ ดร.นิยม มีแนวคิดที่ชัดเจนในการผลักดันโครงการขนาดใหญ่เพื่อแก้ปัญหาน้ำท่วมและน้ำแล้ง รวมถึงปัญหาสิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรมในหนองหาร

4.1 วาทกรรม "การขุดลอก" (Dredging Discourse)

ดร.นิยม เป็นผู้สนับสนุนหลักของโครงการขุดลอกหนองหารและลำน้ำสาขา ¹³ โดยมีตรรกะว่าหนองหารตื้นเขินจากการทับถมของตะกอนและวัชพืช ทำให้ความจุในการกักเก็บน้ำลดลง ซึ่งเป็นสาเหตุของน้ำท่วมตัวเมืองสกลนครซ้ำซาก

• การปฏิบัติ: ท่านได้ยื่นเรื่องร้องเรียนและเสนอโครงการขุดลอกหนองน้ำขุ่นและหนองหารต่อสภาผู้แทนราษฎรและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องอย่างต่อเนื่อง ¹³

• ข้อวิพากษ์เชิงวิชาการ: ในขณะที่ฝ่ายการเมืองมองการขุดลอกเป็นทางออกสำเร็จรูป (Silver Bullet) แต่งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมชี้ให้เห็นเหรียญอีกด้าน การศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อมระบุว่า การขุดลอกและการกำจัดวัชพืชอย่างเข้มข้น ส่งผลให้ระบบนิเวศเปลี่ยนแปลงกระทันหัน คุณภาพน้ำเสื่อมโทรมลงชั่วคราวจากการฟุ้งกระจายของตะกอนก้นบ่อ และกระทบต่อห่วงโซ่อาหารของแพลงก์ตอนและสัตว์น้ำ ¹⁴

• บทวิเคราะห์: แนวทางของ ดร.นิยม สะท้อนรูปแบบ "การเมืองเชิงโครงสร้างพื้นฐาน" (Infrastructure Politics) ที่เน้นโครงการก่อสร้างที่จับต้องได้และเห็นผลรวดเร็ว ซึ่งตอบโจทย์ความต้องการเฉพาะหน้าของเกษตรกรที่ต้องการน้ำ แต่ในระยะยาว จำเป็นต้องมีการบูรณาการองค์ความรู้ทางนิเวศวิทยาเข้าไปในกระบวนการวางแผน เพื่อไม่ให้การแก้ปัญหาหนึ่งไปสร้างอีกปัญหาหนึ่ง

4.2 วิกฤตน้ำเสียและการจัดการที่ล้มเหลว

ปัญหาน้ำเสียจากชุมชนเมืองที่ไหลลงสู่หนองหารเป็นวิกฤตที่ ดร.นิยม ตระหนักดี ท่านสนับสนุนแผนแม่บทการอนุรักษ์และฟื้นฟูหนองหาร ซึ่งรวมถึงการสร้างระบบบำบัดน้ำเสีย ¹⁶

• สถานการณ์ปัจจุบัน: แม้จะมีการผลักดันงบประมาณลงมา แต่โครงการก่อสร้างระบบรวบรวมและบำบัดน้ำเสียระยะที่ 1 มีความล่าช้าอย่างมาก (คืบหน้าเพียง 49.26% ณ ปลายปี 2567) เนื่องจากปัญหาอุปสรรคหน้างานและการบริหารสัญญา ¹⁷

• ความท้าทาย: ปัญหานี้สะท้อนให้เห็นว่า ลำพังอำนาจฝ่ายนิติบัญญัติในการ "ดึงงบ" ไม่เพียงพอ การแก้ปัญหาต้องอาศัยประสิทธิภาพของฝ่ายบริหารและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (เทศบาล/อบจ.) ในการกำกับดูแลการก่อสร้าง ซึ่งเป็นจุดที่อยู่นอกเหนืออำนาจควบคุมโดยตรงของ ส.ส.

ตารางที่ 2: สถานะโครงการพัฒนาหนองหารที่สำคัญ (ข้อมูล ณ ปี 2567-2568)

โครงการ	สถานะความคืบหน้า	ปัญหา/อุปสรรค	บทบาทของฝ่ายการเมือง (ดร.นิยม)
การขุดลอกและกำจัดวัชพืช	ดำเนินการต่อเนื่อง (บรรลุเป้าหมาย 102.42% ในปี 2567)	วัชพืชเกิดใหม่เร็ว, ผลกระทบระบบนิเวศ	ผลักดันงบประมาณรายปี, ตรวจสอบการทำงาน
ระบบบำบัดน้ำเสีย ระยะที่ 1	ล่าช้า (49.26%)	การเข้าพื้นที่ก่อสร้าง, ฤดูฝน, ผู้รับเหมา	ติดตามเร่งรัดในระดับนโยบาย
ถนนรอบหนองหาร	อยู่ระหว่างศึกษา/ดำเนินการบางส่วน	งบประมาณสูง, ผลกระทบที่ดินชาวบ้าน	สนับสนุนเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยว
การแก้ปัญหาที่ดินทับซ้อน	ยังไม่ยุติ	กฎหมายทับซ้อน, ความล่าช้าของ One Map	เป็นแกนนำเรียกร้องสิทธิให้ชาวบ้าน

5. พลวัตทางการเมือง: การย้ายขั้วเพื่อความอยู่รอดของนโยบาย?

หนึ่งในปัจจัยที่น่าสนใจที่สุดในการวิเคราะห์บทบาทของ ดร.นิยม คือการตัดสินใจย้ายจากพรรคเพื่อไทย ซึ่งเป็นพรรคที่มีฐานเสียงหนาแน่นในภาคอีสาน ไปสู่พรรคพลังประชารัฐ ในช่วงปี 2566-2567 ³ การเปลี่ยนแปลงนี้มีนัยยะสำคัญอย่างยิ่งต่อทิศทางการพัฒนาหนองหาร

5.1 จากฝ่ายค้านสู่แกนนำรัฐบาล: ยุทธศาสตร์การเข้าถึงทรัพยากร

การย้ายสังกัดพรรคของ ดร.นิยม มิได้เป็นเพียงเรื่องของความขัดแย้งส่วนตัวหรือการถูกกดดันภายในพรรคเดิม ⁵ แต่สามารถวิเคราะห์ได้ว่าเป็น "ยุทธศาสตร์เชิงปฏิบัติการ" (Pragmatic Strategy) เพื่อให้สามารถขับเคลื่อนนโยบายพัฒนาหนองหารได้จริง

• บริบทอำนาจ: ในขณะนั้น พรรคพลังประชารัฐ โดย พล.อ.ประวิตร วงศ์สุวรรณ มีอำนาจกำกับดูแลสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.) และคณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ (คทช.) ซึ่งเป็นหน่วยงาน "กุญแจสำคัญ" (Key Drivers) ในการแก้ปัญหาหนองหาร ทั้งเรื่องน้ำและเรื่องที่ดิน

• ผลประโยชน์ที่คาดหวัง: การเข้าสังกัดพรรคแกนนำรัฐบาลช่วยเปิด "ท่อส่งงบประมาณ" (Budget Pipeline) และอำนาจสั่งการทางบริหารที่รวดเร็วกว่าการเป็นฝ่ายค้านที่ทำได้เพียงตั้งกระทู้ถาม ดร.นิยม ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ช่วยรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี ³ ซึ่งทำให้ท่านมีสถานะเป็นฝ่ายบริหาร กลายๆ ที่สามารถประสานงานข้ามกระทรวงได้

5.2 ความเสี่ยงทางการเมืองและความต่อเนื่องของนโยบาย

อย่างไรก็ตาม การย้ายขั้วครั้งนี้เป็น "ดาบสองคม" ผลการเลือกตั้งปี 2566 แสดงให้เห็นว่าคะแนนเสียงของ ดร.นิยม ลดลงและพ่ายแพ้การเลือกตั้งเขต (แม้จะได้คะแนนเกือบ 27,000 คะแนน แต่ยังแพ้คู่แข่ง) ⁵ สถานการณ์นี้สร้างความไม่แน่นอนให้กับความต่อเนื่องของโครงการพัฒนาหนองหาร

• สุญญากาศทางอำนาจ: เมื่อไม่ได้เป็น ส.ส. เขต บทบาทในการผลักดันโครงการผ่านสภาฯ ย่อมลดน้อยลง แม้จะยังทำงานการเมืองในนามพรรคและลงพื้นที่ต่อเนื่อง ¹⁹ แต่ "เสียง" ของท่านในระบบราชการอาจไม่ดังเท่าเดิม

• การแข่งขันในอนาคต: การเลือกตั้งครั้งต่อไปในปี 2569 จะเป็นบทพิสูจน์สำคัญว่า ผลงานการพัฒนาหนองหารที่ท่านปูพื้นฐานไว้ จะสามารถเอาชนะกระแสพรรคการเมืองคู่แข่ง (เช่น พรรคประชาชน หรือ เพื่อไทย) ได้หรือไม่ ⁵

6. เศรษฐกิจสร้างสรรค์และโมเดล BCG: ทิศทางใหม่ของการพัฒนา

นอกเหนือจากการแก้ปัญหาโครงสร้างพื้นฐาน ดร.นิยม ยังมีวิสัยทัศน์ในการยกระดับเศรษฐกิจชุมชนรอบหนองหาร โดยสอดรับกับโมเดลเศรษฐกิจ BCG (Bio-Circular-Green Economy) ²⁰

6.1 ท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมและจิตวิญญาณ

ท่านพยายามชูจุดขายเรื่อง "ตำนาน" และ "ประวัติศาสตร์" มาสร้างมูลค่าเพิ่ม (Value Creation) ให้กับการท่องเที่ยว

• ถ้ำผาขามและภาพเขียนสี: การโปรโมทแหล่งโบราณคดีอายุ 4,000 ปี และเส้นทางแสวงบุญเชื่อมโยงกับหนองหาร เป็นการขยายฐานนักท่องเที่ยวจากกลุ่มชมธรรมชาติไปสู่กลุ่มสนใจประวัติศาสตร์และกลุ่มศรัทธา (Faith-based Tourism) ¹

• เศรษฐกิจชุมชน: การส่งเสริมให้ชาวบ้านแปรรูปผลิตภัณฑ์จากหนองหาร เช่น ปลา หรือการนำวัชพืชมาทำปุ๋ย/เครื่องจักสาน เป็นการสร้างรายได้เสริมและลดภาระสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกัน ²⁰

7. บทสรุปและข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย

จากการวิเคราะห์แนวคิดและการดำเนินงานของ ดร.นิยม เวชกามา สามารถสรุปได้ว่า ยุทธศาสตร์การพัฒนาหนองหารของท่านมีลักษณะเป็น "รัฐสวัสดิการแบบพุทธที่ขับเคลื่อนด้วยโครงสร้างพื้นฐาน" (Infrastructure-led Buddhist Welfare State) กล่าวคือ เน้นการแก้ทุกข์ของชาวบ้านผ่านการจัดสรรทรัพยากร (ที่ดิน/น้ำ) การก่อสร้างสิ่งอำนวยความสะดวก และการใช้มิติทางศาสนาเป็นเครื่องยึดเหนี่ยว

ความสำเร็จ: ท่านประสบความสำเร็จในการทำให้ปัญหาหนองหาร ซึ่งเคยเป็นปัญหาท้องถิ่น กลายเป็นวาระระดับชาติ มีการจัดสรรงบประมาณลงมาอย่างต่อเนื่อง และสร้างความตื่นตัวเรื่องสิทธิที่ดินให้กับประชาชน

ข้อจำกัด: แนวทางของท่านยังติดกับดักของระบบราชการรวมศูนย์ (Centralized Bureaucracy) ที่แตกแยกเป็นส่วนๆ (Fragmented) ทำให้การแก้ปัญหาขาดเอกภาพ นอกจากนี้ การเน้นการก่อสร้างทางวิศวกรรมอาจละเลยความละเอียดอ่อนทางนิเวศวิทยา และประเด็นทางศาสนา (กรณีดอนสวรรค์) ก็สร้างความขัดแย้งกับภาคประชาสังคมบางส่วน

ข้อเสนอแนะสู่อนาคต:

เพื่อให้การพัฒนาหนองหารยั่งยืนอย่างแท้จริง จำเป็นต้องก้าวข้ามการพึ่งพาตัวบุคคล (Personalism) ไปสู่การสร้างระบบ:

1. จัดตั้ง "องค์การมหาชนบริหารจัดการหนองหาร": เพื่อเป็นหน่วยงานกลางที่มีอำนาจเบ็ดเสร็จ (Single Command Authority) ในการบริหารจัดการพื้นที่ ลดความซ้ำซ้อนระหว่างกรม และสามารถดำเนินการได้อย่างต่อเนื่องไม่ว่าการเมืองจะเปลี่ยนขั้ว

2. เวทีประชาธิปไตยแบบปรึกษาหารือ (Deliberative Democracy): กรณีดอนสวรรค์และที่ดิน ควรใช้กระบวนการพูดคุยที่เปิดกว้าง ให้ทุกภาคส่วน (รัฐ, วัด, ชาวบ้าน, NGO, นักวิชาการ) มีส่วนร่วมตัดสินใจกำหนดอนาคตพื้นที่ร่วมกัน (Co-management) แทนการผลักดันจากบนลงล่าง

3. นิเวศวิทยานำการเมือง: การตัดสินใจขุดลอกหรือพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน ควรตั้งอยู่บนฐานข้อมูลทางวิทยาศาสตร์และการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมอย่างรอบด้าน เพื่อรักษา "ปอด" ของชาวสกลนครไว้ให้ลูกหลานสืบไป

การพัฒนาหนองหารในยุคต่อไป จึงมิใช่เพียงภารกิจของ ดร.นิยม หรือพรรคการเมืองใดพรรคการเมืองหนึ่ง แต่เป็นภารกิจร่วมกันของชาวสกลนครในการออกแบบกติกาการอยู่ร่วมกันระหว่าง "คน" กับ "น้ำ" และ "รัฐ" กับ "ชุมชน" อย่างสมดุลและเป็นธรรม